ҰЛТТЫҚ ОЙЫН МЕН МЕЙРАМ – ҰЛТТЫҢ ӨЗІН-ӨЗІ ТӘРБИЕЛЕУ ЖҮЙЕСІ

Қазақ халқының рухани және мәдени болмысы тек ауыз әдебиетінде немесе тарихи шежірелерде ғана сақталған жоқ. Ол күнделікті өмірдің әр сәтінде, әр жоралғы мен салтта, ойын мен мейрамда өмір сүріп, ұрпақтың санасына сіңіп келеді. Түркістанда осы рухани жүйе айрықша шынайы әрі табиғи түрде жалғасып жатыр. Бұл қалада ұлттық ойындар мен дәстүрлі мерекелер ұлттың жан дүниесін, оның ұжымдық естелігін, ішкі тәртібі мен болмысын тәрбиелейтін құралға айналған.
Ұлттық ойын – қазақ халқы үшін тек ермек немесе күш сынасатын жарыс емес. Ол – өмір мектебі, тәрбие құралы, рухты шыңдайтын сахна. Түркістанда «Асық ату», «Тоғызқұмалақ», «Көкпар», «Қыз қуу», «Аударыспақ», «Теңге ілу» сияқты ойын түрлері жас буынның бойына тәртіп, тапқырлық, ептілік, әділдік, командалық рух пен намыс сияқты қасиеттерді сіңіреді. Асық ойнаған бала байсалдылық пен дәлдікке үйренсе, көкпар тартқан бозбала – қайрат пен бірлікке, батырлық пен шапшаңдыққа тәрбиеленеді. Бұл ойындарда жеңу ғана емес, қарсыласты құрметтеу, ойын ережесіне адал болу, ортақ рухқа қызмет ету – бәрі де ішкі тәрбие тетігі ретінде қалыптасқан.
Түркістан өңірінде ұлттық ойындардың тәрбиелік маңызын жақсы түсінетін қариялар әлі де бұл дәстүрді жаңғыртып, балаларға үйретуге ерекше мән береді. Әсіресе «Тоғызқұмалақ» ойыны арқылы логикалық ойлау, сабыр мен стратегияға баулу әдеті – бүгінгі заманда да өзектілігін жоймаған. Бұл ойынның әр тасы, әр қадамы өмірдің өз заңдылығы мен шешім қабылдаудың маңызын түсіндіретін сабақ тәрізді. Түркістанда ұлттық ойындар тек сахна немесе фестиваль шеңберінде ғана емес, отбасылық, ауылдық деңгейде де ұйымдастырылып отырады. Бұл – дәстүрдің өмір сүруінің басты шарты.
Мерекелердің тәрбиелік мәні де осал емес. Түркістанда «Наурыз» – жай ғана көктемнің келуі емес, тұтас бір қоғамның тазарып, жаңарып, қайта түлейтін кезеңі ретінде қабылданады. Бұл мерекеде жас пен кәрі, бай мен кедей тең дәрежеде қатысып, бір дастарханнан дәм татып, бір ойынды тамашалап, бір ниетпен тілек тілейді. Мұндай бірлік пен татулық, кешірім мен бейбіттік ұстанымы – елдің ішкі рухани иммунитетін күшейтетін, халықты іштен тұтастыратын күш.
Наурызда өткізілетін «Арқан тартыс», «Қара күш», «Бүркіт көтеру» сияқты сайыстар ер жігітті жігерлендіріп, бала мінезін шыңдайды. Ал «Алтыбақан», «Айтыс», «Терме айту», «Жыр» – қыз-жігіттердің өнерге, сөзге, әдепке баулынатын мәдени ортасына айналады. Түркістанда Наурыз – әр ауылдың өз мәдени болмысын, сөз өнерін, әдет-ғұрпын ел алдына шығаруға мүмкіндік беретін үлкен рухани алаң. Бұл – ұлттық тәрбие үшін таптырмас мүмкіндік.
Сонымен қатар, қазақ халқының бала тәрбиелеуге арналған көптеген рәсімдері де той-думанмен ұштасып жатқанын Түркістаннан көруге болады. «Сүндет той», «Бесік той», «Тұсау кесер», «Тойға шашу», «Сүйінші сұрау» – мұның бәрі ұрпаққа арналған ерекше мейрамдар. Олар арқылы бала тек қуаныш көріп қоймай, әр жоралғының мәнін түсіне бастайды. Мысалы, тұсау кескенде тілек айту, жүрісін түзесін деп ала жіппен тұсау кесу – бұл тек ырым емес, жақсы жолға бастасын деген тәрбиелік үміттің көрінісі. Түркістанда мұндай салт-жоралғылар ерекше бір құрметпен, мағыналы рәсіммен атқарылады.
Ұлттық ойындар мен мерекелерде ұрпақтар бір-бірімен араласып, үлкеннің үлгісі мен кішіге деген қамқорлығы көрініс табады. Түркістанда үлкендер балаларға асық үйретіп, сөзін айтып, өз өміріндегі оқиғаларды ойынмен сабақтастырып жеткізеді. Бұл – ойын мен тәрбие, тарих пен өмір, ұлт пен ұрпақ арасындағы мызғымас көпір. Әр ойын – әңгіме, әр сайыс – сабақ, әр мейрам – елдікке бастайтын ізгіліктің көрінісі.
Түркістан қаласы осы рухани мұраны тірілтіп, қайта тіршілікке енгізудің нақты үлгісін көрсетіп отыр. Қалада түрлі ұлттық шаралар жиі ұйымдастырылып, мектеп пен мәдениет ошақтарында жастар ұлттық ойындар мен дәстүрді қайта меңгеруге мүмкіндік алуда. Бұл үрдіс – ұлтты сыртқы мәдениеттерден қорғаудың, өз болмысын жоғалтпай, өркениетті әлемде өз орнын табудың бір жолы. Өйткені тәрбие – тек отбасында емес, ұлттық мейрам мен ойынның да шеңберінде жалғасатын өмірлік процесс.
Ұлттық ойындар мен мерекелер – қазақ халқының ішкі тәрбие жүйесінің біртұтас көрінісі. Ол – ойын деп ойнауға, той деп тойлауға ғана емес, ұрпақты еліне, тіліне, салтына адал етіп тәрбиелеуге бағытталған терең мазмұн. Түркістан бұл мазмұнды жай сақтап қоймай, оны нақты өмірге енгізіп, ұлттық болмыстың жаңаша серпін алуына жол ашып отыр. Сол арқылы ұлттық тәрбие формасы бүгінгі ұрпақтың санасына жаңаша тілмен, бірақ ата-баба рухымен жетіп жатыр.