ТҮРКІСТАНДАҒЫ ҰЛТ БОЛМЫСЫНЫҢ ТІРЕГІ

Қазақ халқының сан ғасырлық тәрбиесі мен ұрпаққа деген көзқарасы тек сөз жүзіндегі өсиетпен шектелмейді, ол – өмірдің әр қырынан, әр күнделікті әрекеттен көрініс табатын терең дәстүр. Бұл дәстүр Түркістан қаласында ерекше бір жүйелі қалыпта сақталған. Мұнда баланы тәрбиелеу – тек ата-ананың міндеті емес, бүкіл әулеттің, тіпті тұтас ауылдың жауапкершілігі деп есептеледі. Әр баланың іс-әрекетіне қоғамның көзқарасы бар, сол себепті ол ерте бастан өз мінезі мен қылығына сын көзбен қарауды үйренеді. Түркістанда бала ешқашан өз бетімен өспейді, ол – дәстүр мен тәрбие кеңістігінде өсетін қоғамдық тұлға.
Баланы тәрбиелеудің алғашқы сатысы – бесіктен басталады. Түркістанда әлі күнге дейін бесікке салу рәсімі – ұлттың рухани негізінің символы ретінде атқарылады. Әжелер бесік жырын айтқанда баланың құлағына тек тыныштық емес, рухани сана дарытады. Баланың алғашқы қадамы – тұсау кесумен аталып өтеді, бұл да жай ғана салт емес, «баламның жолы ашық болсын, ниеті түзу болсын» деген терең тілекке құрылған ғұрып. Мұндай жоралғылар баланың әрбір даму кезеңін тек биологиялық емес, рухани саты ретінде қабылдауға үйретеді. Бұл – тәрбиенің киелі бастауы.
Түркістанда тәрбие – үздіксіз үдеріс. Баланың жасы өскен сайын оның әлеуметтік жауапкершілігі де арта береді. Ер балаға батыр бабалардың ерлігі айтылып, еңбекке баулу басталады. Атқа отыру, мал бағу, от жағу, кішіге қамқор болу – мұның бәрі нағыз ер азаматқа тән қасиеттер ретінде бала санасына сіңеді. Қыз балаға инабаттылық, ұяңдық, еңбекқорлық пен тазалықтың маңызы ерте жастан үйретіледі. Түркістандықтар үшін тәрбиеде «еркеліктің шегі», «қалжыңның мәні», «кешірімді болудың уақыты» – бәрі де маңызға ие. Тәрбиенің өз тілі, өз реті, өз шегі бар.
Түркістандағы жастар мен үлкендер арасындағы қарым-қатынас – қазақ болмысының ең көркем көріністерінің бірі. Мұнда жасы үлкен адамға орын беру, сәлемдесу, сөзін тыңдау – әлі күнге дейін бұлжымайтын ереже. Жастар үлкеннің жолын кеспейді, сөзін бөлмейді, дау айтпайды. Қарияның үнін тыңдау – құрмет емес, парыз. Бұл – ұлттың рухани иммунитетін сақтап тұрған басты механизм. Үлкеннің батасын алу, ақылын тыңдау, алғысын алу – мұнда жас буын үшін рухани көтерілу жолы саналады.
Ұрпақтар арасындағы сабақтастық тек құрмет көрсету деңгейімен шектелмейді, ол іс жүзінде де жалғасып жатыр. Қариялар өз өмір жолдарын, көрген-білгенін, ата-баба тарихын жас буынға айтып отырады. Ата-бабадан қалған затты, шежірені, естелікті сақтау – жастардың міндетіне айналған. Мәселен, түркістандық отбасыларда атаның домбырасы, әженің кестесі, шежірелік кітаптар – бұлар тарихи жәдігер ғана емес, рухани аманат. Бұл аманаттар тек сақтау үшін емес, олардан өмір сүрудің мәнін, ұлттық сананы ұғыну үшін қажет.
Қаладағы мектеп, мешіт, мәдениет үйі сияқты қоғамдық орындар да бұл тәрбиелік жүйемен үндесе қызмет етеді. Балалар мен жастарға ұлттық ойындар, ән-күй үйірмелері, қолөнер шеберханалары арқылы салт-дәстүрмен танысуға жағдай жасалған. Домбыра үйрену, терме айту, айтысқа қатысу – мұның бәрі жас ұрпақтың рухани өсуіне ықпал ететін құрал ретінде қарастырылады. Түркістанда ұлттық тәрбиенің жандануына тек қариялар емес, ұстаздар мен өнер иелері де атсалысады. Бұл – тәрбие мен білімнің, өнер мен дәстүрдің табиғи одағы.
Жастардың үлкендермен қарым-қатынасы тек міндет ретінде емес, рухани қажеттілік ретінде қалыптасқан. Түркістанда әрбір жас үлкеннің ақылын тыңдауға тырысады, өйткені бұл – адам ретінде жетілудің бір жолы деп есептеледі. «Ақылды адам ақыл сұрайды» деген қағида осында өмір сүреді. Бұл ортада кішіпейілділік – әлсіздік емес, парасаттылықтың көрінісі. Үлкенге иілу – өзін жоғалту емес, өзін танудың бір түрі.
Міне, дәл осы рухани жүйе Түркістанда бала тәрбиесін терең, жүйелі әрі жан-жақты деңгейге көтеріп отыр. Қала өзінің тарихи, мәдени, рухани мұрасын сақтап қалу үшін ұрпаққа салмақты аманат арта отырып, оларды сол аманатқа лайық етіп тәрбиелеуді басты міндет санайды. Түркістан – өткеннің даңқын ғана емес, болашақтың бағыт-бағдарын да ұрпағына ұғындырып отырған рухани орта. Осы арқылы қала ұлттық тәрбиенің үлгісін ұсынып қана қоймай, оны күнделікті өмірмен сабақтастыра отырып, ұлттың болашағына жол сілтеп келеді.