ТҮРКІСТАНДАҒЫ ОТБАСЫ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫ МЕН ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІНІҢ БОЛМЫСЫ

Түркістан – тарихтың тынысы мен болмыстың бейнесі қатар өрілген ұлы мекен. Бұл қалада ғасырлар бойы ұлт болып ұйысудың негізі болған отбасы құндылықтары мен әйел-ананың қоғамдағы орны ерекше биікте сақталып келген. Түркістандағы отбасы тіршілігі мен салт-дәстүрі – қазақ халқының рухани тереңдігін, тұрмыс философиясын, адам тәрбиесіндегі әдіс-тәсілдерін тірідей сақтап тұрған өмір салты.
Қазақ үшін отбасы – кішігірім мемлекет, ал сол мемлекеттің ұстазы, қорғаушысы әрі тірегі – әйел заты болған. Түркістан өңірінде әйелдің отбасындағы рөлі тек бала табушы немесе үй иесі ретінде ғана емес, ұрпақтың рухани тәрбиесін қалыптастырушы, дәстүр мен салтты сақтаушы, ел мен елдің арасын жалғаушы тұлға ретінде түсініледі. Бұл өңірде келінге қойылатын талап та ерекше: инабатты болу, үлкенге иілу, кішіге қамқор болу, сөйлеуде шектен аспау – мұның бәрі жай тәртіп емес, ғасырлық тәрбие мектебінің жүйесі.
Келін түскен күннен бастап жаңа отбасыға ғана емес, тұтас әулетке бейімделуге тиіс. Түркістанда келіннің шай құюы, сәлем салуы, ененің алдын кесіп өтпеуі – бұл халықтың қыз баланы кішкентайынан ерекше бір мәдениет пен жауапкершілікке баулуының нәтижесі. Осы арқылы бойжеткен тек жеке өмірге ғана емес, рухани мұраға да иелік етуге дайындалады.
Қазақ әйелі – ұрпақтың алғашқы ұстазы. Түркістанда бұл рөл өзінің киелі маңызын жоғалтпаған. Баланы бесікте жатқан күнінен бастап есті сөзге үйрету, жыр айтып ұйықтату, ертегімен тәрбиелеу, салтты түсіндіру – бәрі әйел-ананың еншісінде. Бұл жерде тәрбие ұранмен емес, тіршілік арқылы беріледі. Ұл баланы намысқа, қыз баланы ибалылыққа баулу – күнделікті әңгімеде, әрекетте, қимылда көрініс табады. Түркістандағы әжелердің әңгімесі – жай әңгіме емес, өмір мектебі. Ал аналар айтқан тыйымдар мен ырымдар – тәрбиенің бейсаналық үлгісі. Мысалы, «отпен ойнама», «нанды аяқ астына тастама», «қыздың жолы – жіңішке», «ұл – елдің иесі» сияқты сөздер – ұлт болмысын бала санасына сіңірудің айқын мысалдары.
Түркістандағы отбасы құрылымы – кеңестік жүйеден, урбанизациядан, жаһандану ықпалынан айтарлықтай аман шыққан жүйе. Мұнда үш буын – ата, әке, бала – бір шаңырақ астында өмір сүріп, бірін-бірі толықтырып, рухани сабақтастықты сақтап отыр. Атадан қалған әңгіме – баланың құлағына сіңеді. Әке – тәртіп пен табанды еңбектің үлгісі болса, ана – мейірім мен ибалылықтың мектебі. Осындай ортада өскен бала ұлттық болмысын жоғалтпай, жаңа заманның талабына сай тұлға болып қалыптасады.
Түркістанда ана образының киелілігі тек отбасында ғана емес, қоғамдық көзқараста да беделді. Ана сөзі – ақиқатпен тең, ананың батасы – қорғанмен тең. Әдетте ел ішіндегі беделді әйелдердің сөзіне ауыл тыңдайды, тіпті дау-жанжалдарда ақ жаулықты аналардың сөзі соңғы шешім ретінде қарастырылады. Мұның бәрі – халқымыздың әйелді тек үйдің иесі емес, елдің иесі деп қарағанының дәлелі.
Киелі Түркістанның өмір салтында тағы бір ерекше тұс – ұрпақ тәрбиесінде білім мен тәрбиенің қатар жүруі. Мұнда баланың оқуына ғана емес, оның мінезіне, жүріс-тұрысына, сөз саптауына, үлкенмен қарым-қатынасына аса мән беріледі. Түркістандықтардың айтуынша, «білім – адамның қолындағы шамшырақ болса, тәрбие – оның жүрегіндегі от». Сондықтан бала білім алған сайын, сол білімді ұлтқа қызмет ететін бағытта қолдануды да үйренеді. Бұл да – тәрбиенің тереңдігі.
Ұлттық болмыс әйел заты арқылы сақталатыны Түркістанда дәлелденіп отыр. Өйткені тіл – ананың әлдиінен, дәстүр – ананың тағамынан, рух – ананың көзқарасынан басталады. Түркістанда ана тілін баласына үйретпейінше, басқа тілді үйретуге ешкім асықпайды. Бұл – тілдің қасиетін, сөздің мәнін терең түсінудің белгісі. Сол сияқты ұлттық киім кию – бұл жерде тек сән немесе мерекелік көрініс емес, өз-өзіне деген құрмет, өз тегіне деген риясыз махаббаттың белгісі.
Бүгінгі жаһандану дәуірінде Түркістан – тек өткеннің ескерткіші емес, болашақтың рухани қорғаны болып отыр. Бұл қаладағы отбасылық өмір – ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ болмысының тірі лабораториясы іспетті. Мұнда ұрпақ – ата-бабаның ізін жалғаушы ғана емес, сол жолды жаңғыртып, заманауи дүниеге бейімдеуші күш ретінде қалыптасып келеді.
Сондықтан Түркістанды түсіну – қазақты тереңінен тану. Түркістандағы ана бейнесін көру – ұлттың қайнар рухын сезіну. Бұл мекен – тарихпен ғана емес, жүрекпен көретін, рухпен ұғынатын шынайы ұлттық кеңістік. Ол ұлттың рухани жадын тірілтіп қана қоймай, оны жаңаша өмір сүрудің өзегіне айналдырып отыр.
Түркістандағы осындай рухани негіздерге сүйенген отбасылық жүйе қоғамның тұрақтылығы мен ілгері дамуының кепілі. Қаланың күнделікті тұрмысында әр отбасында көзге көрінбейтін, бірақ жүрекпен сезілетін тәртіп пен өзара құрмет сақталған. Бұл жүйе ата-ананың рөлін биіктетіп, баланың бойына жауапкершілік пен елжандылықты ерте бастан сіңіруге мүмкіндік береді. Осындай ортада тәрбиеленген ұрпақ ұлттық болмысқа шын берілген, мәдениетке бейім, әрі заманауи қоғамның талабына сай азамат болып қалыптасады.
Түркістанның болмысын сөз еткенде, бұл қасиетті өлкенің тек көне тарихымен ғана емес, сонымен қатар бүгінгі тіршілігімен де ұлтқа үлгі болатынын ұмытпауымыз керек. Қалада өмір сүріп жатқан әр отбасы, әр ана, әр бала қазақ рухының, ұлттық кісіліктің бүгінгі жалғасы. Сондықтан Түркістан тек өткенді еске салатын ескерткіш емес, болашаққа бағыт сілтейтін тірі дәстүр. Ол дәстүр – ұрпақтың қолында ғана емес, жүрегінде, күнделікті өмірінде өмір сүріп келеді.