ТҮРКІСТАН ҰЛТ БОЛМЫСЫНЫҢ ТІРІ ШЕЖІРЕСІ

Түркістан бұл тек картадағы қала емес, қазақ халқының жан дүниесін айнадай көрсетіп тұрған мәдени кеңістік. Бұл жерде ұлттың тарихи жадынан бастап, оның бүгінгі болмысына дейін сабақтастық үзілмей жалғасып жатыр. Түркістанның көшелерін араласаң, сәлемдесу салты, саудадағы мәмілесі, тойдағы дәстүрі мен күнделікті өмірі – бәрі тұтас бір этнографиялық көрініс сияқты. Бұл мекенде қазақтың тек сыртқы бейнесі емес, ішкі жан дүниесі – дүниетанымы, қарым-қатынасы, рухани философиясы сақталған.
Қазақ болмысының терең қабаты – салтқа адалдық пен шынайы құрмет. Түркістандағы әрбір отбасының шаңырағында ата-бабадан қалған дәстүрлер – үй тіршілігіне, бала тәрбиесіне, отбасылық қарым-қатынасқа дейін өз орнын тапқан. Үлкен кісіге орын беру, балаға ат қоюдан бастап, келіннің шай құю тәртібіне дейін белгілі бір қағидаға бағынады. Бұл ережелер жазылмаған, бірақ ұрпақ санасына мықтап сіңген заңдылықтар. Жастарға үлкеннің батасын алу – тек салт емес, рухани қорған секілді. Батамен ел көгереді деген сенім Түркістанда әлі де өмір сүрудің тірегі.
Қалада болмыс пен сенім бір-бірінен ажырамайды. Мұнда әрбір істің, әрбір әрекеттің түбінде рухани себеп бар. Қарапайым көрінетін күнделікті әрекеттер – шын мәнінде ұлттық болмыстың терең құрылымдары. Таңғы ас ішерде «бісміллә» айту, дастарханды аяқпен баспау, нанды төңкермеу, босағаны кермеу – бәрі де тек әдеп емес, дүниетанымдық тұғыр. Бұл әрекеттер арқылы қазақ өз өмірін, үй ішін, болашағын тазартып, жақсылыққа бағдарлауға тырысады.
Түркістанда атадан балаға берілетін әңгімелер – жай ғана естеліктер емес, тұтас халықтың өмір сүру тәжірибесі. Қарттар көбіне тылсым оқиғаларды, шежірелерді, аңыз-әпсаналарды ұрпақ санасына тоқу арқылы ел мен жерге деген құрметті, бабалар ерлігін, рухани сабақтастықты үйретеді. Бұл – ауызша тарихтың күнделікті өмірде сақталған формасы. Жас ұрпақтың болмысында мұндай әңгімелер – құр қызық емес, өмір сүру жолына айналатын тәрбие құралы.
Ұлттық тәрбиенің көріністерінің бірі – еңбектің қадіріне деген құрмет. Түркістан тұрғындары үшін еңбек – тек нәпақа табу емес, тұлғалық қалыптасудың, адамдық мінездің көрсеткіші. Жас бала шағын шаруадан бастап үйреніп, адалдық пен табандылықтың не екенін отбасыдан ұғынады. Мал бағу, егін егу, тігін тігу, ұсталық, ағашшылық – бұлардың барлығы еңбек арқылы рухани байлыққа жетудің қазақы жолы екенін көрсетеді. Түркістанда нағыз шеберлер мен қолөнершілер әлі күнге дейін құрметке ие. Олардың еңбегі жай өнім емес, ұлттың жады мен шеберлігінің жалғасы ретінде бағаланады.
Ұлттық ойындар мен жоралғылар да Түркістан өмірінде маңызын жоймаған. Әсіресе «тұсау кесу», «қыз ұзату», «сүйінші сұрау», «жол беру», «енші бөлу» сияқты дәстүрлер жастардың қоғамдық өмірге араласуының алғашқы баспалдақтары ретінде ерекше мәнге ие. Бұл дәстүрлер тек отбасылық ғана емес, әлеуметтік тәрбие алаңы іспетті. Мұнда бала бірден үлкен ортаның ережелерін қабылдайды, өзінің орнын сезінеді, жауапкершілік алады. Бұл – қазақтың тәрбиеде қолданған аса нәзік, бірақ өте тиімді жолы.
Түркістандағы мәдени орталықтар мен тарихи орындар – тек көне мұра емес, бүгінгі өмірдің ажырамас бөлшегі. Көптеген отбасылар тарихи орындарға арнайы барып, балаларын сол жерлердің аңызымен таныстырып, «атаң осында жатқан» деген сияқты шежіреден басталатын рухани тәрбие береді. Жерге деген құрмет, ел тарихына деген байланыс сол сәтте туындайды. Осылайша киелі топыраққа табыну емес, тағзым мен жауапкершілік сезімі ұрпаққа беріледі.
Түркістанда өнер мен руханият та тұрмыстан алшақ емес. Домбыра – үйдің бір бұрышында ілулі тұрған жай құрал емес, ол – сол үйдің жүрегі, үні. Ата-әжелер «терме» айтқанда немесе жас ақындар айтысқанда – бұл тек өнер емес, бұл – ойдың тереңдігі, сөздің қуаты, халықтың рухы. Түркістанда сөз құдіретіне сену – әлі де халықтың ішкі бағдары. Шешен сөйлейтін адам, көркем ой айтатын адам құрметке ие.
Бұл қалада ұлтты сүю деген ұран емес – ол нақты өмір салты. Ата-баба салтын білу, сөз қадірін түсіну, үлкенге жол беру, шаңырақты қасиет тұту – мұның бәрі Түркістанда табиғи түрде өмір сүрудің қалпы. Мұнда халық өз болмысын жасанды безендірмей, табиғи қалпында сақтауда. Бұл – ұлт болмысының нағыз тірі шежіресі.
Сондықтан Түркістанды көру – тек тарихи сапар емес, бұл – қазақты өз болмысында көру. Мұнда дәстүр сахнадан түспей, күнделікті өмірде жалғасып жатыр. Құндылықтар насихат арқылы емес, тіршілік арқылы таралуда. Түркістанның әр көшесі, әр үйі, әр адамның қимылы – ұлттың көне кітабындағы тірі жолдар іспетті. Оны оқи алсаң – ұлтты түсінесің. Түсіне алсаң – рухың оянады.