ТҮРКІСТАНДАҒЫ САЛТ-ДӘСТҮР МЕН ҚАЗАҚ БОЛМЫСЫНЫҢ РУХАНИ ЖАЛҒАСТЫҒЫ

Түркістан ғасырлар бойы қазақ ұлтының мәдени, рухани және тарихи жадын сақтап келе жатқан киелі мекен. Бұл қалада уақыт тоқтап қалғандай әсер қалдырады: мұнда ата-бабадан қалған салт-дәстүр, әдет-ғұрып, сөз қадірі мен ұлттық болмыс терең сақталған. Түркістанның ерекшелігі – оның тек тарихи мәнінде емес, күнделікті өмір сүру салтында да халқымыздың рухани коды айқын сезіледі. Мұнда уақыт өткен сайын ұмытылып бара жатқан кейбір ұлттық дәстүрлердің әлі де тірі екенін көріп таңғаласың.
Қазақ қоғамында атадан балаға мұра болып жеткен ең басты қасиеттердің бірі – тектілік пен тәрбие. Түркістанда бұл ұғым – сөз жүзіндегі ұстаным емес, өмірлік қағида. Қалада үлкен кісіні көрсе, жол беру, сәлем беру, төрге оздыру, сөзін бөлмеу сияқты қарапайым көрінетін әрекеттер шын мәнінде бір халықтың ғасырлар бойы бойына сіңірген мінез-құлқы мен болмысының айнасы екенін байқайсың. Жастар әлі де қарияның батасын алуды парыз санайды. Бұл – сырт көзге ұсақ әдет болуы мүмкін, бірақ ұлттың рухани өзегін сақтап тұрған тірек екенін естен шығаруға болмайды.
Түркістанда ұлттық дәстүр тек салттық рәсімдермен шектелмейді, ол тұтас өмір салтына айналған. Мысалы, баланы бесікке салу, тұсау кесу, сүндет той өткізу, келін түсіру, беташар – бәрі әлі күнге дейін шынайы қазақы нақышпен өткізіледі. Қазіргі заманда бұл дәстүрлер сән үшін жасалып жатқандай көрінетін сәттер көп, ал Түркістанда бұл – нақты өмірдің бір бөлігі. Мұнда беташар кезінде айтылатын жол-жоралғы сөздер, келіннің иіліп сәлем салуы, ақ жаулықты әжелердің үні – бәрі табиғи, жаттанды емес.
Қала көшелерінен күнделікті тұрмыста қолданылып жүрген ұлттық элементтерді жиі байқауға болады: ұлттық киім үлгілері, оюмен көмкерілген бас киімдер, тігілген шапандар, күміс әшекейлі бұйымдар мен тұрмыстық заттар. Бұл дүниелер тек сахна мен музей үшін тігілмеген – нағыз өмірде қолданылып жүрген бұйымдар. Осы арқылы Түркістан қазақ болмысының сәндік емес, шынайы, тірі көрінісін ұсынады.
Түркістандағы әдет-ғұрыптарда табиғатқа деген құрмет ерекше сезіледі. Мал шаруашылығымен айналысатын отбасыларда жыл мезгілдеріне сай ырымдар мен тыйымдар сақталады. Айталық, көктемгі алғашқы жауынның суын алақанмен теріп алып, бетін сипау, жаңа туған төлге ақ шашып, бата беру – бұл тек сенім емес, табиғатпен үндесу, ризашылық білдіру дәстүрі. Мұндай әрекеттердің артында ұлттың табиғатпен рухани байланысы жатыр.
Қазақ болмысының бір тұтас сипаты – тіл мен сөзге деген көзқараста көрінеді. Түркістанда сөзге тоқтау, шешендік өнерге құрмет, мақал-мәтел мен нақылға бай әңгіме айту – үлкендер мен жастар арасындағы көпір іспеттес. Бұл жерде ертегі мен аңыз әлі де айтылып, тарихи әңгімелер отбасылық ортада жалғасып отырады. Әсіресе қариялар ұрпаққа өнегелі оқиғалар айту арқылы ұлттық болмысты санаға сіңіруге тырысады.
Қазақтың ұлттық ойындары мен өнері де Түркістан өмірінде маңызды орын алады. Қыз қуу, көкпар, асық ату, алтыбақан құру сияқты дәстүрлі ойындар жиі ұйымдастырылады. Бұлар тек ойын ғана емес, бірлікке, шымырлыққа, тапқырлыққа баулитын рухани тәрбие құралы. Әсіресе жастар арасындағы ұлттық домбыра үйрену үйірмелері, терме айту, айтысқа дайындық — осылардың бәрі Түркістанның қазақ болмысын келер ұрпаққа толық жеткізіп жатқанын дәлелдейді.
Түркістан қаласының рухани тынысы тек көнені сақтау емес, оны заманауи болмысқа бейімдеу арқылы өміршең етуге бағытталған. Мұнда ұлттық құндылықтар заманауи білім беру мен тәрбие жүйесімен байланысып, мектеп бағдарламаларында, тәрбие сағаттарында, мәдени жобаларда қолданылып келеді. Түркістандағы университеттер мен колледждер ұлттық тәрбие мен болмыс жөніндегі бағыттарды жаңғыртып, жаңа ғылыми тұрғыда зерттеуде. Бұл – дәстүр мен білімнің үйлесім табуы.
Қазақ халқының болмысын Түркістаннан артық бейнелейтін мекен аз. Салт пен дәстүр бір сәттік салтанат емес, тұтас өмір философиясы. Түркістан осыны дәлелдеп келе жатыр. Бұл қала тек тарихтың куәсі емес, сол тарихты тірілтіп, болашаққа жеткізіп отырған халықтың жаны. Сондықтан Түркістан қазақ болмысының өмір сүріп жатқан шынайы ортасы.