ҒЫЛЫМДЫ ХАЛЫҚҚА ЖАҚЫНДАТУ ЖОЛДАРЫ: ҰЛТТЫҚ ТАНЫМ МЕН ТЕХНОЛОГИЯ

Қазіргі қоғамда ғылым — елдің даму индикаторы, ұлттық болмысты өркендетудің басты құралдарының бірі. Алайда ғылым мен халықтың арасы, өкінішке қарай, әлі де белгілі бір деңгейде алшақ. Ғылымды қолдау жөнінде бағдарламалар жасалып, жоғары оқу орындары мен зерттеу орталықтарында жұмыс жүріп жатқанымен, ғылым халық санасында өмірдің шынайы қажеттілігі ретінде орныға қойған жоқ. Сондықтан бүгінгі күннің ең өзекті мәселелерінің бірі – ғылымды елге жақындату, оны тек ғылыми ортада ғана емес, қоғамдық танымда да тірі әрі тартымды құбылысқа айналдыру.
Қазақ халқы ғылымнан кенде халық емес. Көшпенділердің өмір сүру дағдысының өзінде табиғатпен үндес тіршілік, астрономия мен агрономия, медицина мен экологияға қатысты байырғы білім жүйесі болған. Бұл — ғылымның өзге формасы, дәстүрлі таным мен тәжірибе арқылы өрбіген ғылыми көзқарас. Мәселен, ауа райын болжау, шөптің түр-түсінен малдың жағдайын білу, жұлдызға қарап жол бағдарлау, ағаштың көлеңкесінен уақытты анықтау — мұның бәрі қолданбалы ғылымның формалары. Демек, ғылым халықтың түбінде бар, бірақ ол қазіргі заманның форматына сәйкес жаңғыруды қажет етеді.
Бүгінгі міндет – осы байырғы дүниетаным мен жаңа технология арасындағы көпірді дұрыс орнату. Ол үшін ғылымды оқшау ортада қалдырмай, ұлттық таныммен байланыста танымал ету жолдары қажет. Мәселен, ғылым туралы жеңіл әрі қызықты жазатын контенттің аздығы – ғылыми түсініктің таралуына кедергі. Бұл кемшілікті түзеу үшін қазір ғылымды «наукапоп» стилінде — яғни ғылыми-популярлық тілмен түсіндіру өте маңызды. Қазақ тілінде ғылымды сөйлету — болашақтың кілті. Тіпті, Абай мен Шоқанның өздері ғылымды ұлттық сана арқылы таратудың алғашқы үлгісін көрсетіп кетті. Абайдың «Ғылым таппай мақтанба» өлеңі — қазақша айтылған нағыз ғылыми манифест.
Цифрлық заманда ғылымды танымал етудің басты құралы – технология. Әлеуметтік желілер, анимация, подкаст, бейнеролик, инфографика – ғылымды жалаң теория емес, өмірдің нақты шешімі ретінде көрсететін құралдар. Мысалы, мектептер мен ауылдық жерлерде «Ғылым керуені», «Лаборатория күндері», «Жас ғалым – ауылға» сынды жобалар тек білім беріп қоймай, балалардың қызығушылығын оятып, ғылымды өмірлік бағытқа айналдыруы мүмкін. Бұл жерде ғылым – тек формула мен есеп емес, өмірді танудың ұлттық формасы ретінде берілуі тиіс.
Соңғы жылдары Түркістан қаласы – тек тарихи орталық қана емес, ғылым мен мәдениеттің заманауи тоғысқан ордасына айналды. Мұнда орналасқан Халықаралық Қазақ-Түрік университеті көптеген ғылыми жобаларды іске асырып, түркі дүниесінің зерттелуіне зор үлес қосып отыр. Сонымен қатар қалада өтетін түрлі мәдени форумдар мен ғылыми фестивальдер – ғылым мен ұлттық танымды ұштастырып, халыққа жақындату жолындағы нақты тәжірибеге айналып келеді. Түркістандағы мұндай бастамалар басқа өңірлерге үлгі боларлық.
Ұлттық таным ғылыммен тоғысуы үшін мазмұндық тіл табысу қажет. Көп жағдайда ғылыми тақырыптар ағылшын не орыс тіліндегі терминдермен беріліп, қалың қазаққа түсініксіз күйде қалады. Қазақ тіліне икемделген ғылыми сөздік, жергілікті мысалдармен түсіндіру – ғылымды ұлттық санаға жақындатудың басты тәсілі. Мысалы, «жасыл энергетика» ұғымын жай ғана деректермен емес, қазақтың табиғатқа деген қатынасы, «Атадан мал қалғанша, тал қалсын» деген принциппен байланыстырып түсіндіру әлдеқайда тиімді болар еді.
Тағы бір маңызды фактор – ғалым бейнесінің өзгеруі. Қоғамда ғалым – ақ халат киген, өмірден алшақ, тек зертханаларда жүретін адам ретінде қалыптасқан. Ал қазіргі заман ғалымдары – креативті, ел алдында пікір айтып, қоғаммен диалог жүргізетін белсенді тұлға болуы тиіс. Бұл бағытта мысал ретінде ғылыми блогерлерді, медиа арқылы танылған жас ғалымдарды айтуға болады. Олар ғылымды күрделендірмей, қарапайым тілмен, ұлттық сипатпен, қазіргі аудиторияға лайық форматпен жеткізе алса, ғылым халықпен қайта қауышады.
Сондай-ақ мектеп пен университет арасындағы алшақтықты жою маңызды. Бүгінгі мектеп оқушыларының ғылыми қызығушылығы бір реттік олимпиадалармен шектелмеуі керек. Керісінше, оқушыларды ғылыммен ерте байланыстырып, олардың зерттеу жобаларын ұлттық болмыс, экология, этнография, ауыл шаруашылығы сияқты өзекті тақырыптарға бағыттау — ғылымды шынайы өмірмен ұштастырудың жолы. Бұл – ғылымды сырттай қарау емес, өз қолымен ұстап көру мүмкіндігі.
Ғылымды халыққа жақындату – бұл бір ғана салаға немесе министрлікке жүктелетін жұмыс емес. Бұл – мәдениет, білім, технология, БАҚ және ұлт болмысы қатар жұмыла жұмыс істейтін кешенді үдеріс. Қазақ қоғамы үшін ғылым – сырттан келген жаңалық емес, өз топырағынан шыққан табиғи білім жүйесі. Тек соны қайта сөйлету, қазіргі тілмен жеткізу, заманауи пішінмен таныту керек.
Ғылым – ұлтты алға сүйрейтін басты күш. Ал ол халықпен үндесе алмаса, ол күш өз әлеуетін жоғалтады. Сондықтан бізге ғылымды «күрделі нәрсе» деген ескі ұғымнан арылтып, оны ұлттық санаға жақындататын, жас ұрпаққа тартымды етіп көрсететін жаңа ғылыми мәдениет керек. Ғылым – бұл өмір, ал ол өмір халықпен бірге тыныстауы керек.