ТҮРКІСТАНДАҒЫ ТҰРМЫС МӘДЕНИЕТІ: ЫРЫМ МЕН ТЫЙЫМҒА НЕГІЗДЕЛГЕН РУХАНИ ТӘРБИЕ

Қазақ халқының тұрмыс мәдениеті — ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырған, өмірлік тәжірибе мен даналыққа негізделген құндылықтар жүйесі. Бұл мәдениеттегі әрбір әрекет — бекерден-бекер емес, терең мағына, тәрбие мен тыйымға құрылған рухани ереже. Түркістан қаласы – осы тұрмыс мәдениетінің ғасырлар бойы өзгермей, өзінің табиғи қалпында сақталып, бүгінге жеткен қасиетті орталықтарының бірі.
Түркістанда тұрмыс салтына қатысты ұстанымдар тек ескі дәстүр емес — олар отбасы өмірінде, қоғамдық ортада, бала тәрбиесінде нақты қолданыстағы тәрбие жүйесіне айналған. Мұнда әрбір әрекетке, киімге, тамаққа, отыру-тұруға, сәлемдесу мен қоштасуға дейін мән беріледі. Бұл ұлттың «жүріс-тұрысы – тәрбиенің көрінісі» деген ұстанымының тірі мысалы.
Мысалы, Түркістандағы отбасыларда балаға кішкентайынан «үйді айналып жүгірме», «табалдырыққа отырма», «жолдың үстіне су төкпе», «түнде тырнағыңды алма» деген сияқты тыйым сөздер айтылады. Бұл – жай ғана тыйым емес, қауіпсіздік, әдеп, тазалық пен рухани тәртіпке негізделген тәрбиелік формалар. Жастар мұндай ережелерге көнбегенде, ол – тек тәртіп бұзған емес, тұтас әулеттің рухани іргесін әлсіреткендей саналады.
Ырымдар да осы қалада күнделікті өмірдің бір бөлігі ретінде өмір сүреді. Мысалы, табақ тарту рәсімі, қыз көру, келін түсіру, қонақ күту сияқты салттарда арнайы ырымдар мен рәсімдер міндетті түрде сақталады. Бұл – тек дәстүрге деген құрмет емес, ұлттың мәдени кодын ұрпаққа көзге көрінбейтін, бірақ жүрекпен сезілетін түрде жеткізу жолы.
Түркістанда той, ас, сүндет той, құдайы қонақ күту рәсімдерінде «жақсылық шақыру» мен «жамандықтан сақтану» ұғымдарына ерекше мән беріледі. Әрбір тағам, әр ыдыс, әр қадам – белгілі бір салттық мәнге ие. Үлкендердің бата беруі, от жағу, жаңа үйге кірерде «аунату», жас нәрестеге «ит көйлегін кигізу» сияқты рәсімдер күні бүгінге дейін Түркістанда өзінің шынайы формасымен жалғасып келеді.
Ауыл ішінде ақ жаулықты әжелер мен көнекөз қариялардың «бұл дұрыс емес», «бұлай жасауға болмайды» деген бір ауыз сөзі – заңмен бірдей. Өйткені олар ұрпақ тәрбиесінің ішкі тәртібін сақтаушылар. Түркістанда бұл сөздерге қарсы келу – тек әдепсіздік емес, тұтас ұлт болмысына қарсылық ретінде қабылданады. Осы себепті де мұнда тұрмыстық мәдениет – тірі дәстүр ғана емес, әлеуметтік норманың негізіне айналған.
Сондай-ақ, Түркістанда ер бала мен қыз баланың тәрбиесі арасындағы айырмашылық та салттық негізде айқын ажыратылып, жас кезінен-ақ әрқайсысына болашақтағы рөлі мен міндеті ырым, тыйым, өнегелі сөздер арқылы үйретіледі. Қыз балаға: «Шашыңды жайма», «Босағаны керме», «Бетіңді баспа» деген тәрізді ескертулер – оның инабатты болуына бағытталған болса, ұл балаға: «Үйдің сыртында көп жатпа», «Жолда жатып ұйықтама», «Суға түкірме» деген тыйымдар – ертеңгі ел иесі болуға дайындықтың көрінісі.
Қазіргі Түркістанда бұл дәстүрлер заманауи форматта да өмір сүріп жатыр. Жергілікті білім беру мекемелерінде «салт-дәстүр апталығы», «отбасы мен ұрпақ тәрбиесі» тәрізді рухани-танымдық жобалар жиі өткізіледі. Бұл жобаларда балалар мен жасөспірімдер өз әулетінің салттарын зерттеп, халықтық рәсімдердің мағынасын түсініп, тұрмыс мәдениетінің өміршеңдігін ұғынады.
Сол сияқты, Түркістандағы киелі орындарға зиярат ету рәсімінде де ғасырлар бойғы мәдени тін сақталып тұр. Қасиетті мекенге барғанда ниет ету, дұға оқу, үлкендерге сәлем беру, жерге құрметпен қарау сияқты әрекеттер – бәрі де тұрмыс мәдениетінің бір бөлігі. Бұл жерде діни сенім мен дәстүр сабақтасып, рухани тазалық пен тәрбиелік тәртіпті қатар қамтиды.
Түркістан — ұлттық тұрмыс салты мен мәдениеті тек архивтен емес, күнделікті өмірден көрінетін қала. Мұнда әрбір ырым – ұлттың өмірге көзқарасы, әрбір тыйым – ұрпақты тәрбиелеудің көркем құралы, ал әрбір дәстүр – сананы қалыптастырудың мәдени жолы. Осы себепті Түркістан қазақ болмысының айнасы ретінде де, тұрмыстық философиясының тірі шежіресі ретінде де ерекше бағалы.