ТҮРКІСТАНДАҒЫ ШЕШЕНДІК ӨНЕР ЖӘНЕ СӨЗ МӘДЕНИЕТІ – ҰЛТ РУХЫНЫҢ КӨРІНІСІ

Қазақ халқы сөзге тоқтаған, шешеннің сөзіне иланған, сөз арқылы дауларын шешіп, елдігін нығайтқан ұлт. Бұл қасиет әсіресе Түркістан өңірінде ерекше сақталған. Түркістан – көне замандардан бері ел ішіндегі билер, жыраулар, жыршылар мен шешендердің рухани ізі қалған мекен. Бұл жерде сөз тек ақпарат құралы емес, ұлттың рухани қаруы, тәрбие мен бірлік құралы саналған.
Шешендік өнер – қазақ қоғамында билік пен білімнің, парасат пен әділеттің негізі ретінде бағаланған. Түркістандық ортада бұл өнер ертеден-ақ отбасында, ауыл жиналыстарында, жиындар мен басқосуларда тәрбиенің кілті болып келген. Сөз өнері — атадан балаға жалғасып, қарияның әңгімесінен, әженің әлдиінен бастап қалыптасатын күрделі мәдениет.
Қаланың көнеден келе жатқан рухани орталығы ретіндегі мәртебесі осындағы халықтың сөзге деген ерекше құрметін сақтап қалған. Түркістанда әлі күнге дейін үлкендер мен жастар арасындағы сұхбатта мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, ескі дәстүрлі теңеулер мен астарлы әңгімелер жиі қолданылады. Бұл жай ғана тіл байлығы емес – қазақ ойының тереңдігі мен тәрбиелік мазмұнының көрінісі.
Түркістанда өткен, сөзімен елге тұтқа болған шешендер мен билердің айтқандары ел жадында. Жетісу мен Сыр бойын, Арал мен Арқаны жалғаған жиындарда айтылған дуалы сөздер Түркістан арқылы бүкіл ұлтқа тараған. Мұнда тек тарихи оқиғалар емес, сол дәуірдегі рухани ахуал, елдік ой, даналық тұжырымдар сөзбен ғана хатталған. Бүгінгі таңда да Түркістан мұрасын жалғастырушы шешендер, ақындар, көне дәстүрді жаңғыртып жүрген жастар көптеп кездеседі.
Сөз мәдениеті дегеніміз — тек көркем сөйлеу ғана емес. Ол — адамның мінезін, тәрбиесін, ішкі мәдениетін көрсететін рухани айна. Түркістанда бұл ұғым өмір салтына айналған. Қонаққа сөз беруден бастап, жас ұрпақты риторика мен ой жүйесіне тәрбиелеуге дейінгі барлық деңгейде сөзге құрмет мәдениеті сақталған.
Қала мектептерінде шешендік өнерге баулитын үйірмелер, әдеби бірлестіктер жұмыс істейді. Онда балалар тек жаттап қана қоймай, өз ойларын қисынды, әсерлі жеткізуге, ұлттық таным аясында сөйлеуге машықтанады. Бұл ұлттың келешек көшбасшыларына — сөйлеу мәдениеті жоғары, рухани бай, ойы жүйелі азаматтар тәрбиелеуге бастайтын бағыт.
Сонымен қатар, Түркістанда өтетін түрлі мәдени шараларда – айтыс, мүшәйра, шешендік сайыстар, ұлттық риторика фестивальдары – дәстүрлі сөз өнерін дәріптеудің заманауи үлгісі ретінде ұйымдастырылуда. Бұл шаралар тек өнер емес, сонымен қатар ұлттық рухты жаңғыртудың, елдік сана мен тарихи танымды бекемдеудің құралы.
Шешендік өнер – тіл ғана емес, тереңдік. Ол – ақылды сөзбен жеткізу, ретті сөзбен мәміле жасау, дұрыс сөзбен дауды шешу мәдениеті. Түркістан қаласы – бұл өнерді заман ағымына бейімдеп, оның тәрбиелік әлеуетін толық пайдаланып отырған санаулы мекендердің бірі.
Жастардың арасында сөздің салмағына мән беру, ойды астарлап жеткізу, ортада әділетті сөзбен төр айту дәстүрі жанданып келе жатқаны қуантады. Бұл — Түркістанда ұлттық сөз мәдениеті ұрпақтан ұрпаққа үзілмей беріліп келе жатқанының дәлелі.
Қазақ «жақсы сөз – жарым ырыс» дейді. Осы ұғым Түркістанда өмір салтына айналған. Мұндағы халықтың ауызбірлігі, салт-сананың сақталуы, рухани сабақтастықтың үзілмеуі — бәрі де сөзге деген құрметтің, шешендік өнердің ықпалын көрсетеді. Түркістан — тек киелі мекен емес, қазақтың сөз өнері өмір сүріп жатқан тірі мұражай.