ТҮРКІСТАНДАҒЫ ОТБАСЫЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМ ЖӘНЕ ҰРПАҚ САБАҚТАСТЫҒЫ – ҚАЗАҚ БОЛМЫСЫНЫҢ ТҰҒЫРЫ

Қазақ халқының тарихына көз жүгіртсек, ұлт ретінде сақталып, мәдениетін жоғалтпай келуінің басты себептерінің бірі — берік отбасылық құрылым мен ұрпақтар арасындағы рухани сабақтастық екені анық. Бұл қағида әсіресе Түркістан қаласында ерекше көрініс табады. Өйткені бұл қала — дәстүрлі дүниетаным мен заманауи өмір салты өзара ұштасқан қасиетті мекен, ал оның тұрғындары — ұлттық болмысты өз өмір салтында шынайы сақтап келе жатқан адамдар.
Түркістандағы отбасыларда әлі күнге дейін ұрпақ арасындағы қарым-қатынаста «үлкенді сыйлау», «кішіге қамқор болу», «ата сөзі — ақылдың кені» деген ұғымдар басты орын алады. Қала тұрғындарының арасында үш ұрпақ — ата-әже, ата-ана, бала — бір шаңырақ астында өмір сүру дәстүрі кең сақталған. Бұл құрылым жас ұрпақты тәрбиелеуде үлкендердің тәжірибесін, даналығын, өмірлік көзқарасын тікелей сіңіруге мүмкіндік береді.
Ата-әже институты — Түркістандағы рухани тәрбие жүйесінің негізі. Баланың алғашқы дүниетанымы, ұғым-түсінігі, салт-дәстүрмен таныстығы көбіне әже бесігінде қалыптасады. Әже айтқан бесік жыры, ертегі, мақал-мәтелдер, баталар — бұл тек сөз емес, ұлттың тілімен қатар ойлау жүйесін, мәдени кодын ұрпаққа жеткізетін терең мазмұнды құралдар. Түркістанда мұндай рухани сабақтастық әлі де күнделікті тұрмысқа сіңген тірі дәстүр ретінде жалғасып келеді.
Отбасындағы ер-азамат пен әйел адамның рөлі де осында ерекше сақталған. Түркістандық отбасыларда әкенің ақылы мен шешімі, ананың мейірімі мен ұйытқылығы — отбасының рухани іргетасын құрайды. Бұл жүйеде тәртіп те бар, мейірім де бар. Мұндай үйлесімділік бала санасына бала кезден «отбасы – қоғамның кішкене бейнесі» деген терең түсінік береді.
Ұрпақ сабақтастығы тек тәрбиеде емес, қолөнерде, кәсіпте, тұрмыстық мәдениетте де көрінеді. Түркістанда көптеген шеберлер, зергерлер, ұсталар өз ісін балаларына үйретіп, өнерді ұрпақтан ұрпаққа аманаттап келеді. Мұндай үрдіс отбасыны жай ғана туыстық байланыспен емес, ортақ мақсат, ортақ мұра, ортақ құндылықпен біріктіретін тірекке айналдырады.
Қалада өтетін түрлі отбасылық жиындар — той, құдалық, ас беру — тек салтанатты шара емес, ұрпақтың бір-бірімен рухани үндесуіне, ұлттық әдепті, сөз мәдениетін, үлкенді сыйлау мен елдік ойды бойға сіңіруге арналған мектеп іспетті. Әсіресе, үлкендердің батасы мен сөз беру дәстүрі жастар үшін өмірлік бағдар, мінездің қалыптасу жолы саналады.
Қазіргі заманда цифрландыру мен жаһандану үрдістері көптеген халықтардың отбасылық құрылымын әлсіретіп жатқанда, Түркістанда бұл құрылым әлі де тірі. Тіпті заманауи білім мен технологияны меңгерген жаңа буын — осы дәстүрлі тәрбиенің аясында өсіп келеді. Бұл — ұлттық иммунитеттің мызғымас белгісі.
Жергілікті білім беру мекемелерінде де отбасылық құндылықтар кеңінен насихатталады. Мектептерде ата-аналармен бірлескен жобалар, «отбасы — тәрбие бастауы» атты бағдарламалар арқылы ұлттық тәрбиенің өзегі жүйелі түрде беріліп отыр. Бұл үрдіс бала мен ата-ана арасындағы байланысты нығайтып қана қоймай, елдің мәдени келбетін де сақтап қалуға қызмет етеді.
Түркістан — қазақтың атадан балаға жалғасқан рухани желісін үзбей, оны өрістетіп келе жатқан өмір мектебі. Отбасындағы сүйіспеншілік, ұрпаққа берілетін жауапкершілік пен өнеге, үлкен мен кішінің арақатынасы – мұның барлығы ұлттың болашағына тікелей әсер ететін факторлар. Бұл қасиетті қалада «тәрбие — тал бесіктен» деген сөздің мағынасы күні бүгінге дейін нақты өмірдің көрінісіне айналған.