ТҮРКІСТАН ӨҢІРІНІҢ САЛТ-ДӘСТҮРЛЕРІ: ӨТКЕННЕН БҮГІНГЕ ДЕЙІН

Түркістан – тек тарихи оқиғалармен емес, терең тамырлы рухани-мәдени құндылықтарымен ерекшеленетін мекен. Бұл өңірде қазақ халқының сан ғасырлық әдет-ғұрыптары, тұрмыстық рәсімдері мен салт-дәстүрлері бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Түркістанның тұрғындары тек бір аймақтың емес, тұтас Ұлы Даланың рухани мұрасын жалғастырып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырған халықтық шежіре іспетті.
Түркістан өңірінде қалыптасқан дәстүрлер – қазақ халқының ұлттық болмысы мен дүниетанымының көрінісі. Бұл салттар көшпелі өмір салтымен біте қайнасып, адамның өмірлік кезеңдерімен (туу, есейю, үйлену, қартайып дүниеден өту) байланысты жоралғылар жүйесімен өріліп отырған. Сол рәсімдердің мән-мағынасы тек сыртқы формада емес, ішкі мазмұнында – ұрпаққа тәрбие беру, бірлікті сақтау, ұлттың ішкі тұтастығын нығайту міндеттерін атқарған.
Мәселен, шілдехана – жаңа туған сәбиді алғаш қарсы алу салты. Түркістан жұрты бұл рәсімді ән-күймен, шашу шашып, арнайы «шілдехана» тойын жасап атап өтеді. Бұл – өмірге келген баланың қоғамға, руға, елге қосылғанын білдіретін қуаныш.
Келесі маңызды ғұрып – тұсаукесер. Бала тәй-тәй басқанда, оның алғашқы қадамына сәттілік тілеу үшін «ақ жол» тілейтін дәстүр. Түркістан өңірінде тұсау кесу рәсімін тек үлкен кісілерге емес, парасатты, көпшілік сыйлайтын адамдарға ғана тапсырған. Бұл халықтың «баланың өмірі сол адамның жолындай болсын» деген ырымынан туған.
Қыз ұзату мен келін түсіру – отбасылық институтты сақтауда ерекше орын алатын дәстүрлер. Түркістанда бұл жоралғылар әлі күнге дейін ұлттық нақышпен, бүкіл ауыл-аймақтың қатысуымен аталып өтеді. Қалың мал, сырға салу, жасау апару, беташар сияқты рәсімдер бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтпаған. Әсіресе, беташар – жаңа түскен келіннің үлкендерге сәлем салуын, оның енді басқа әулеттің бір мүшесі ретінде қабылдануын білдіретін ерекше салт.
Бұл өңірде қонақжайлық – тек дәстүр емес, өмір сүру қағидаты. «Қонақ келсе, құт» деген ұғыммен үйлесім тапқан қонақ күту әдебі әрбір үйдің намысына айналған. Келген қонаққа табақ тарту, бас беру, арнайы орын ұсыну – тек рәсім емес, құрмет пен мәртебе көрсету жолы. Түркістандықтар үшін дастарқан – тек тамақ ішу орны емес, қарым-қатынас пен береке-бірлік кеңістігі.
Сондай-ақ, бата беру – бұл өңірдің ерекше рухани коды. Қариялар тарапынан айтылатын бата – тек тілектер жиынтығы емес, өмірлік бағдар, ізгілікке үндеу, елдік сананы оятудың жолы. Бүгінгі күнде де мектеп түлектеріне, жас жұбайларға, сапарға шыққан жолаушыларға арнайы бата беру кең тараған.
Көктемде атап өтілетін Наурыз мейрамы – табиғат пен адамның үйлесімін ұлықтайтын ең көне әрі қуанышты дәстүр. Түркістанда бұл мейрам ұлттық тағамдар, алтыбақан, ұлттық ойындар, жыр-терме, қолөнер көрмелерімен қатар, ел арасына татулық пен мейірім тарату мақсатында ұйымдастырылады.
Түркістанның тағы бір ерекшелігі – киелі орындарға зиярат ету дәстүрі. Қожа Ахмет Ясауи, Арыстан баб, Гаухар ана кесенелері маңындағы зиярат – діни сенім мен ұлттық танымның бір арнада тоғысуының айқын мысалы. Бұл ғұрып қазақтың исламмен үйлескен дәстүрлі танымын, рухани ізденісін көрсетеді.
Бүгінде осы салт-дәстүрлер Түркістанда тек рәсім ретінде емес, рухани тірек, ұлттық тәрбие құралы ретінде қолданыста. Жастар арасында ұлттық киім кию, қазақша сөйлеу, салт-жоралғыларды үйренуге деген қызығушылық артуда. Қалада түрлі этнофестивальдер, мәдени іс-шаралар, салт-дәстүрге арналған музей экспозициялары ұйымдастырылып отырады. Бұл – тарихи жадымызды жаңғыртуға бағытталған нақты қадамдар.
Қорыта айтқанда, Түркістан – салт-дәстүрдің алтын діңгегі, қазақ болмысының мәйегі сақталған жер. Бұл дәстүрлер тек өткеннің көлеңкесі емес, бүгінгі мен болашақтың негізі. Оларды сақтау – тарихқа құрмет, ұрпаққа аманат.