1991 жылғы 10 желтоқсанда «Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының атауын Қазақстан Республикасы деп өзгерту туралы» Қазақ КСР-інің Заңы қабылданды. Заң мемлекеттің мәнін таптық ұстаным тұрғысынан емес, өркениеттік тұрғыдан бағалады. Қазақстан халқы жұмысшы табына, шаруаларға және зиялы қауымға бөлінбеді, ал «Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы социалистік жалпыхалықтық мемлекет ретінде» (Қазақ КСР Конституциясының 1-бабы) солардың еркі мен мүдделерін білдірді. Жаңа заң таптар мен әлеуметтік жіктерді атап көрсетпей, бүкіл халықтың атынан қабылданды. Жаңа заңда халықтың «өзін-өзі билеу, адам құқықтары мен бостандықтарының мызғымайтындығына, қоғамның саяси және идеологиялық алуан түрлілігіне негізделген демократиялық, тәуелсіз, бейбітшіл, құқықтық мемлекет құруға» ұмтылысын басшылыққа алатындығы ерекше атап көрсетілді. Заңнан келтірілген үзіндіде «социалистік» мемлекет тетігін жою қажеттігі туралы идеялар ғана емес, сонымен бірге мемлекеттің ұйымдастырылуы, қызметі және оның міндеттері принципін түбірімен өзгерту идеялары да баяндалған. Мұнда бұрынғы Қазақ КСР-і демократиялық және құқықтық емес әрі тәуелді мемлекет екендігі жанама түрде мойындалады. Заң Қазақ КСР-ін Қазақстан Республикасы деп қайта атады. Ол тиісті өзгерістер енгізу, атап айтқанда, «Қазақ КСР-інің Мемлекеттік егемендігі туралы декларацияға» өзгерістер енгізу қажеттігін көрсетті. 1991 жылғы 10 желтоқсандағы заң қабылданған сәттен бастап, құжат «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік егемендігі туралы декларация» деп аталды. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі 1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылдаған «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заң тарихи құжат болды. Заң КСРО-ның құлауына байланысты қабылданды және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігін жариялады. Заңның кіріспесінде Қазақстан мемлекеті басшылыққа алуға тиіс Қазақстан мемлекетінің құқықтық принциптері баяндалды. Оларға Жалпыға бірдей адам құқықтары декларациясында, халықаралық құқықтың жалпы жұрт таныған өзге де нормаларында баянды етілген жеке адамның құқықтары мен бостандықтарының, қазақ ұлтының өзін-өзі билеу құқығының басымдығын мойындау, азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет құру, бейбітшіл сыртқы саясатты жүзеге асыру, ядролық қаруды таратпау принципі мен қарусыздану принципіне адалдығын мойындау жатады.
«Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заң бойынша Қазақстан Республикасы тәуелсіз, демократиялық және құқықтық мемлекет деп танылды. Тәуелсіз мемлекет ретінде Қазақстан Конституциялық заңға сәйкес өз аумағында бүкіл өкімет билігін толық иеленеді, ішкі және сыртқы саясатты дербес белгілеп, жүргізеді. Демократиялық және құқықтық мемлекетті құру стратегиялық мақсат болып табылады. Конституциялық заңда мемлекеттік тәуелсіздіктің маңызды принципі орнықтырылды. Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында оның Конституциясы мен заңдары қолданылады. Конституциялық заңның мұндай ережесі Кеңес Одағының құлауымен және оның Конституциясы мен заңдарының Қазақстан аумағында қолданылуын тоқтатуымен түсіндірілді. Қазақстан Республикасы мойындаған халықаралық құқық нормалары конституциялық заң бойынша қалыптасатын ұлттық құқықтық жүйенің бастау көзі болып табылады. Қазақстанның әлемдік қоғамдастыққа кіруі үшін бұл ереженің зор маңызы бар. Конституциялық заң мемлекеттік егемендіктің басқа бір маңызды принципін де орнықтырды. Қазақстан Республикасының аумағы қазіргі шекараларында біртұтас, бөлінбейтін және қол сұғуға болмайтын аумақ деп жарияланды. Мемлекеттің басқа мемлекеттермен өзара қатынасының негізгі принциптері оның тәуелсіздігінің елеулі белгісі болып табылады. Конституциялық заңда Қазақстан Республикасы өзінің барлық басқа мемлекеттермен өзара қатынасын халықаралық құқық принциптері бойынша құрады деп жазылды. Өзінің мемлекеттік тәуелсіздігін басқа мемлекеттердің тануы үшін Қазақстан Республикасының ашық екені жарияланды. Мемлекеттік егемендіктің аталмыш принциптері тәуелсіз Қазақстан қызметінің негізіне алынды және алғашқы күннен бастап жүзеге асырыла бастады. «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңның бірқатар ережелері Қазақстан Республикасының халқы мен азаматтарының мәртебесіне арналды. Тарихи тағдыр ортақтастығы қазақ ұлтымен біріктірген барлық ұлттар азаматтарының жиынтығы болып табылатын Қазақстан халқының анықтамасы келтірілді. Атап айтқанда, бұл заңда «Тарихи тағдыр ортақтастығы қазақ ұлтымен біріктірген республиканың барлық ұлттарының азаматтары Қазақстанның біртұтас халқын құрайды, бұл халық Қазақстан Республикасындағы егемендіктің бірден-бір иесі және мемлекеттік биліктің қайнар көзі болып табылады, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдары негізінде тікелей де, сондай-ақ өзі сайлайтын мемлекеттік органдар арқылы да мемлекеттік өкімет билігін жүзеге асыратындығы» жазылды. Заң Қазақстан халқын таптарға бөлмейді, қайта оны әлеуметтік тұрғыдан бірыңғай, тұтас құбылыс ретінде қарайды. Конституциялық заң мемлекеттік егемендіктің маңызды элементін – өз азаматтығының болуын баянды етті. Республиканың барлық азаматтары өздерінің ұлтына, ұстайтын дініне, қандай қоғамдық бірлестікке жататынына, тегіне, әлеуметтік және мүліктік жағдайына, шұғылданатын қызметіне, тұрғылықты орнына қарамастан бірдей құқықтарды иеленіп, бірдей міндеткерлікте болатыны мойындалды. Азаматтық тең құқылыққа қол сұғушылықтың заң бойынша жазаланатыны ерекше атап көрсетілді. Қазақстанның аумағын патшалық самодержавие кезеңінде де, кеңестік уақытта да көптеген қазақтар тастап кетуге мәжбүр болды, олар қазір басқа мемлекеттерде тұрып жатыр. Конституциялық заң олардың Қазақстан Республикасының азаматтығын алу құқығын мойындады. Конституциялық заң Қазақстан Республикасының аумағында тұратын шетелдік азаматтарға және азаматтығы жоқ адамдарға қатысты да көзқарасын білдірді. Олар Конституцияда белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады, міндеткерлікте болады, заңдар мен мемлекетаралық шарттарды (мемлекет өзі алып тастағаннан басқасын) қолдана алады. Конституциялық заң қазақ ұлтының және Қазақстанда тұратын басқа ұлттар өкілдерінің мәдениетін, салт-дәстүрін және тілін қайта өркендетіп, дамыту, ұлттық қадір-қасиетін нығайту мемлекеттің міндеті болып табылатынын мойындады. «Мемлекеттік тәуелсіздік туралы» Конституциялық заңда мемлекеттік билік органдары туралы бірқатар жаңа құқықтық нормалар баяндалды. Декларацияның мемлекеттік егемендік, мемлекеттік билік туралы ережелерін жаңғырта отырып, Конституциялық заң, Декларацияда көрсетілгеніндей, тек Жоғарғы Кеңестің ғана емес, сонымен бірге, Қазақстан Республикасы Президентінің де халық атынан сөйлеу құқығын баянды етті. Қазақстан Республикасының Конституциялық соты – Конституцияны сот арқылы қорғайтын жоғары орган болып танылуы өз алдына жаңа ереже болды. Қазақстан Республикасының Конституциялық соты 1992 жылы құрылып, 1995 жылға дейін жұмыс істеді. Конституциялық заңға сәйкес жер және оның қойнауы, су, әуе кеңістігі, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар, экономикалық және ғылыми-техникалық әлеует Қазақстан Республикасының айрықша меншігіне берілді. Аталған объектілердің бәрі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің негізін құрайды. Кеңес Одағының өмір сүруі кезеңінде аталмыш табиғи ресурстардың бәрі одақтық органдардың қарамағында болды, бұл органдар оларды өз қалауынша иеленді. Конституциялық заңда Қазақстанның экономикалық жүйесі меншіктің алуан түрлеріне және оның барлық нысандарының теңдігіне негізделетіні көрсетілді. Мұның мәнісі мемлекеттік меншікпен қатар жеке меншік те мойындалды деген сөз. Тәуелсіз мемлекет ретінде Қазақстан Республикасының өзінің қаржы-несие, ақша, салық және кеден жүйесін құруға, сондай-ақ өзінің алтын, алмаз және валюта қорын құруға құқығы бекітілді. Сөйтіп, Конституциялық заң жаңа тәуелсіз мемлекет құрудың негізін қалады, оның басты нышандарын айқындады. Конституциялық заңда мемлекеттік тәуелсіздікті қорғауды ұйымдастыру мәселелеріне ерекше көңіл бөлінеді. Қазақстан Республикасы өзінің тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын қорғау мақсатында дербес қарулы күштерін құрады және өз аумағында әскерлерді, қару-жарақ пен техниканы орналастыру мәселелерін шешеді. Қазақстанда социалистік мемлекет аппаратын ығыстыру бірнеше жылдар бойына өтті және негізінен 1993 жылдың аяғында Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің өзін-өзі таратуымен және халық депутаттары кеңесі жүйесінің жойылуымен аяқталды. Жоғарғы Кеңес пен халық депутаттарының жергілікті кеңестері мемлекеттік өкіметтің жоғарыдан төменге дейінгі барлық органдарын (азаматтар сайлаған аудандық соттардың судьяларынан басқа) жасақтағандықтан, Қазақстанда кеңестер жүйесін жою мемлекеттік органдарды ұйымдастыру мен олардың қызметінің бұрынғы кеңестік қағидатынан бас тарту дегенді білдірді, мұның өзі оларды түбірімен қайта құруға жеткізді. Ескі аппаратты ығыстыру ерекше әлеуметтік-саяси шиеленіссіз, жаңа конституциялық құжаттар негізінде және соларға сәйкес жүргізілді. Жоғарыда аталған тарихи үш құжат негізінде Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі қалыптастырылды және осы құжаттар тәуелсіздікті нығайтуға да алғышарттар жасады. Қазір дүние жүзінде 190-нан астам тәуелсіз ел бар. Әрқилы жағдайда тәуелділікке түскен олардың тәуелсіздік алулары да тарихи және саяси жағдайларға қарай әртүрлі жолмен шешілді. Олардың кейбірі бірнеше жылдарға созылған қиян-кескі ұлт-азаттық күресі нәтижесінде тәуелсіздікке қол жеткізсе, кейбірі тарихи қалыптасқан себептерге байланысты өз тәуелсіздіктерін алды. XX ғасыр әлем тарихында тәуелсіздік шеруі науқанымен де әйгілі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде отарлы ірі елдер мен тәуелді елдерде болып өткен терең экономикалық және саяси өзгерістер бодан халықтардың күресіне қолайлы жағдай жасады. Соның нәтижесінде екінші дүниежүзілік соғыстан кейін-ақ Азияның және Африканың ондаған мемлекеті өз тәуелсіздіктерін жеңіп алды. Тек 1960 жылы ғана Африканың 17 мемлекеті тәуелсіздікке қол жеткізді. 90-жылдардың басында социалистік жүйе мен КСРО-ның ыдырауы нәтижесінде 20-ға жуық ел (Югославияның құрамындағы республикаларды қоса есептегенде) тәуелсіздіктерін жариялады. Кейбір елдер үшін тәуелсіздік алу қантөгіспен келіп, оны орнықтыру оңайырақ соқса, Қазақстан және басқа да КСРО құрамындағы республикаларға тәуелсіздік алу оңай болғанымен, оны орнықтыру, ұстап тұру, тұғырын бекемдеу, әлемдік қоғамдастықтан орнықты орын алу оңайға соқпады
