Адам құқықтары – бұл жеке тұлғалардың тумасынан берілетін және қоғамда қалыптасқан құқықтық нормалардың жиынтығы. Адам құқықтары мен қоғамның дамуы тығыз байланысты, себебі бірінсіз бірі болмас. Адамның құқықтары мен бостандықтары қоғамның даму деңгейімен, әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайлармен анықталады.
Тарихи кезеңдер бойынша адам құқықтарының даму үлгілері:
Алғашқы қоғам: адамдар құқықтары әлі де қарапайым, табиғатпен үйлесімді өмір сүруге бағытталған. Бұл кезеңде адамның тіршілік ету құқығы, яғни өмір сүруге, тамақ табуға, қонатын жерге ие болу құқықтары өте маңызды болды.
Құл иелену қоғамы: құқықтар әлеуметтік теңсіздікке негізделген, адамның құқықтары көбінесе иесінің мүддесіне бағынышты. Бұл кезеңде құлдардың құқықтары жоққа шығарылады, ал азаматтардың құқықтары тек оларға қызмет етушілермен шектеледі.
Феодалдық қоғам: құқықтар феодалдардың билігімен шектелген, бірақ белгілі бір бостандыктар мен құқықтар берілген. Бұл кезеңде орта ғасырлардағы еуропалық қоғамда, мысалы, жергілікті құқықтық нормалар пайда болды.
Буржуазиялық қоғам: жеке меншік және кәсіпкерлік құқықтар ерекше маңызға ие, азаматтық құқықтар кеңейеді. Буржуазияның билігі мен құқықтарының артуы әлеуметтік құқықтарды да дамытуға әсер етті, бұл кезеңде азаматтардың құқықтарын қорғау жолында түрлі қозғалыстар басталды.
Қазіргі заман: адам құқықтары жалпыға ортақ қағидат ретінде қабылданады, құқықтар мен бостандықтар ресми түрде бекітілген. Халықаралық деңгейде адам құқықтарын қорғауға арналған көптеген келісімдер мен конвенциялар қабылданды, олардың ішінде БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі декларациясы және азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт ерекше орын алады.
Құқықтық мәртебе – бұл жеке тұлғаның қоғамдағы заңды түрде бекітілген бостандығы, табиғи және саяси құқықтары, әлеуметтік жағдайы, рухани және мәдени білім деңгейі. Латын тілінен аударғанда «мәртебе» (status) «жағдай» дегенді білдіреді.
Қазақстан Республикасының Конституциясында адам құқықтары мен бостандықтары арнайы бөлім ретінде қарастырылған. Ата Заңның 1-бабында: «Қазақстан Республикасының ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» деп жазылған.
Адам құқықтары мен бостандықтары жеке тұлғаның міндеттерімен тығыз байланыста. Қазақстан Республикасының әрбір азаматы Конституция мен заңдарды сақтауға, елдің тұтастығын қорғауға, мемлекеттік тілге, ұлттық дәстүрлерге құрметпен қарауға міндетті. Мұндай жауапкершілік азаматтардың құқықтарын қорғауда және қоғамның құқықтық мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.
Қазақстандық конституционализмнің сипаты оның социалистік жалған конституционализм кезеңінен тарихи түрде өту нәтижесінде қалыптасқан. Бұл даму жаңа тәуелсіз мемлекет үшін объективті түрде қажетті либералдық-демократиялық құндылықтарды бекіту ерекшеліктерімен байланысты. Қазақстанның адам құқықтарын қорғау жүйесі халықаралық стандарттарға сәйкестендірілген, және мемлекет құқықтарды қорғауға бағытталған шараларды үнемі жетілдіріп отырады.
Сондықтан, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, оларды іске асыру үшін жағдай жасау – бұл мемлекеттің негізгі міндеттерінің бірі. Қазақстанның құқықтық жүйесі осы бағытта дамып, халықтың құқықтық мәдениетін көтеруге бағытталған. Адам құқықтары – бұл адамзаттың басты жетістігі, оларды қорғау мен дамыту әрбір қоғамның прогресінің кілті болып табылады.
