Адам құқықтары — бұл әрбір адамның, жаратылысы бойынша, иеленетін негізгі құқықтары. Оларды мемлекет емес, адам өз тумысынан алады. Адам құқықтары жынысына, азаматтығына, ұлттық немесе этникалық тегіне, түсіне, дініне, тіліне немесе кез келген басқа белгілеріне қарамастан, барлығына бірдей беріледі. Бұл құқықтар адамның өмір сүруіне, тамақтануына, білім алуына, еңбек етуіне, денсаулығына, бостандығына қатысты негіздерді қамтиды.
Адам құқықтарының ресми түрде танылуы 1948 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясында қабылданған «Адам құқықтары туралы жалпыға бірдей декларациямен» байланысты. Бұл декларацияда адам құқықтарының негізгі принциптері айқындалып, 30 баптан тұрады. Декларацияның бірінші бабы: «Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен құқықтары тең болып дүниеге келеді» — бұл құқықтардың теңдігі мен адамның табиғи қадір-қасиетін көрсетеді.
Адам құқықтарының ажырамас бөлігі ретінде, оларды ешкімнен айыруға болмайды. Мысалы, сот арқылы адамның құқықтары шектелуі мүмкін, бірақ бұл заңмен бекітілген жағдайларда ғана жүзеге асырылады.
Адам құқықтары бір-бірімен тығыз байланысты. Бір құқықты толыққанды жүзеге асыру үшін басқа құқықтардың да сақталуы керек. Мысалы, азаматтық және саяси құқықтардың дамуы экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтардың жүзеге асуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар, экономикалық құқықтардың бұзылуы басқа құқықтарға теріс әсер етуі мүмкін, бұл құқықтардың бірлігін көрсетеді.
Экономикалық құқықтар — азаматтардың экономикалық мүдделерін, жұмыспен қамтылуын, әлеуметтік қамсыздандыруын, сондай-ақ әлеуметтік теңдікті қамтамасыз етеді. Егер бұл құқықтар бұзылса, адамның өмір сүру деңгейі төмендеп, білім алу, денсаулық сақтау құқықтары шектелуі мүмкін.
Қазақстан Республикасының Конституциясында адам құқықтары мен бостандықтары ерекше орын алады. Конституцияның алғашқы бөлімінің бірінші бабы: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» деп көрсетілген.
Заңның екінші бөлімі «Адам және Адамзат» деп аталады, бұл бөлімде адам құқықтары, бостандығы және елін қорғауға қатысты 30 бап қамтылған. Қазақстанда адамның құқықтарын қорғауға арналған көптеген заңдар мен бағдарламалар қабылданған, олар адамның қадір-қасиетін, құқықтарын және бостандықтарын қорғауды қамтамасыз ету мақсатында әзірленген.
Адам құқықтарын қорғау — мемлекет пен қоғамның басты міндеттерінің бірі. Бұл тек құқық қорғау органдарының жұмысы ғана емес, сондай-ақ азаматтық қоғам ұйымдарының, халықаралық институттардың, қоғамдық белсенділердің, құқық қорғаушылардың да рөлі зор. Адам құқықтарын қорғаудағы әлеуметтік жауапкершілік — бұл әрбір азаматтың міндеті.
Қазақстанда халықаралық құқық нормаларын, сондай-ақ адам құқықтарын қорғау жүйесін дамыту бағытында көптеген шаралар қолға алынуда. Мемлекет, азаматтардың құқықтарын қорғау мақсатында, құқықтық білім беру, ақпараттандыру және құқықтық сана-сезімді арттыру бойынша жұмыстар жүргізуде.
Адам құқықтары — қоғамның ең қымбат қазынасы, оларды қорғау және дамыту — барша азаматтардың жауапкершілігі. Тек осындай құқықтары мен бостандықтарын білетін және қорғайтын халық қана бақытты және еркін өмір сүре алады. Қазақстанда адам құқықтарын қорғау үшін қоғамның белсенділігі, құқықтық білімнің жоғарылауы және халықаралық стандарттарға сәйкестікті қамтамасыз ету — болашақтың кепілі.
