Қаржылық пирамида нарықтық қоғамда кеңінен таралған құбылыс. Бұл құбылыс, әсіресе, Мавродидің МММ-і мен америкалық олигарх Бернард Мэдоффтің қаржылық алаяқтығы сияқты тарихи оқиғалармен байланысты. Көкшетау қаласындағы қаржылық пирамиданың төңірегіндегі дүрбелең де әлі естен шыққан жоқ. Алайда, осындай қаржылық құрылымдардың тұзағына ілінген адамдардың саны азаймай отыр.
Неліктен Қаржылық Пирамидалар Пайда Болады?
Мұндай құрылымдардың пайда болуы бірнеше факторларға байланысты:
Экономикалық Сауатсыздық: Халықтың көп бөлігі экономикалық сауаттылыққа ие емес, бұл оларды оңай алдау үшін жағдай туғызады. Адамдар қаржылық инвестициялардың механизмдерін түсінбей, жылдам пайда табу мүмкіндігіне сенеді.
Ақпараттың Жеткіліксіздігі: Қаржылық пирамидалар туралы ақпарат құралдарында айтылса да, олардың нақты механизмдері мен қауіптері туралы талдау жоқ. Жаңадан келген салымшылар қаржылық тәуекелдер туралы жеткілікті ақпаратқа ие болмағандықтан, олар өздерінің ақшаларын жоғалту қаупін елемейді.
Ғылыми Талдаудың Жоқтығы: Қаржылық пирамидалардың құрылымы мен әрекеттеріне ғылыми тұрғыдан талдау жасалмаған, бұл адамдардың сенімсіздігін арттырады. Мысалы, мұндай пирамидалардың қаржылық есептілігі мен заңдылығы туралы жүйелі зерттеулер жетіспейді.
Дамымаған Қор Нарығы: Халықтың артық ақшасын инвестициялауға болатын қаржы институттары мен қор нарығы толыққанды дамымаған. Нәтижесінде, адамдар артық ақшаларын банктерге немесе басқа инвестициялық құралдарға салудан гөрі, күмәнді схемаларға инвестициялауға бейім.
Қаржылық пирамидалардың әсері тек жеке адамдармен шектелмейді, сонымен қатар ел экономикасына да кері әсер етеді. Халықтың мемлекеттік қаржылық институттарға сенімі төмендейді, бұл банктер мен басқа қаржы ұйымдарына инвестиция көлемінің азаюына алып келеді.
Пирамидалардың зардаптарын тартқан адамдар арасында алаяқтыққа қарсы сенімсіздік артады, бұл қоғамның жалпы экономикалық ахуалына теріс әсер етеді.
Кәдімгі қаржылық пирамида жаңа инвесторлардың қаржыларын жинап, ескі инвесторларға уәде еткен пайдаларды төлеу үшін пайдаланады. Уақыт өте келе, егер жаңа салымшылар келмесе, пирамида банкрот болып жарияланады, және адамдардың көпшілігі қаржылық шығындарға ұшырайды. Тәжірибеде, пирамида күйрегеннен кейін, салымшылардың тек 10-15%-ы ғана жинаған ақшасын қайтарады.
Адамзат тарихында көптеген қаржылық пирамидалар болған. Алғашқы қаржылық пирамида 1717 жылы Францияда қаржыгер Джон Ло тарапынан ұйымдастырылды.
С.Мавроди ұйымдастырған «МММ» қаржылық пирамидасы да кеңінен танымал. Онда 10-15 миллион адам зардап шекті.
Ал 1960 жылы Бернард Мэдофф ұйымдастырған қаржылық пирамида әлемдегі ең ірі пирамида болып есептеледі. 3 миллион адам зардап шегіп, 50 миллиард доллар жоғалды.
2011 жылы Көкшетауда пайда болған «КазРосИнвестПроект» ЖШС де қаржылық пирамидалардың жаңа мысалы болды. 20 мың адам зардап шекті, ал пирамида өмір сүруінің 3 айында 185 миллион теңге жинады.
Қаржылық пирамидалардың құрылысы мен әрекетінің механизмдері кеңінен түсініксіз болып қала береді. Адамдардың экономикалық сауаттылығын арттыру, қаржы институттарына деген сенімді нығайту және қоғамдық ақпараттандыру жұмыстары қаржылық пирамидалардың алдын алудың маңызды шаралары болып табылады. Сонымен қатар, құқық қорғау органдары мен қаржылық реттеушілердің белсенділігі, халықты қаржылық сауаттылыққа үйрету, қоғамда қаржылық білім беру мәдениетін қалыптастыру арқылы қаржылық пирамидалардың таралуын азайту мүмкіндігі зор.
