Қазақстан Республикасының құқық қорғау жүйесінде заң көмегін көрсету механизмдері маңызды өзгерістерге ұшырады. 2022 жылдың 20 маусымында қабылданған заңнамаға енгізілген өзгерістер нәтижесінде мемлекет кепілдік берген заң көмегін көрсету құқығы адвокаттардан басқа, заң консультанттарына да берілді. Бұл жаңалық азаматтардың құқықтарын қорғауда, әсіресе әлеуметтік тұрғыдан осал топтар үшін құқықтық көмек көрсету деңгейін арттыруда маңызды рөл атқарады.
Шымкент қаласында қазіргі уақытта 459 адвокат тіркелген, олардың 119-ы тегін заңгерлік көмек көрсетеді. Сонымен қатар, 1,119 заң консультанты да азаматтарға құқықтық қызмет ұсынады. Өткен жылы Шымкент қаласының адвокаттары мемлекеттің кепілдік берген заң көмегі шеңберінде 8,624 азаматқа қызмет көрсеткен, ал ағымдағы жылдың алғашқы кезеңінде бұл көрсеткіш 7,742-ге жетті. Бұл статистика заң көмегінің халыққа қолжетімділігін арттыруға бағытталған маңызды қадамдарды көрсетеді.
Адвокаттардың және заң консультанттарының қызметі азаматтардың құқықтарын қорғауда аса маңызды. Әкімшілік және қылмыстық істер бойынша адвокаттардың қатысуы міндетті, егер азамат өз құқықтарын қорғау үшін адвокат сұраса. Заң бойынша, қорғаушысы болмаған азаматтың құқықтары мен мүдделерін сот пен процесті жүргізетін орган қорғауға міндетті.
Мемлекет кепілдік берген заң көмегін алу үшін өтініш жасаған азаматтардың міндеттері айқындалған. Олар:
- Өзінің мемлекет кепілдік берген заң көмегін алу құқығын растайтын құжаттарды ұсынуы тиіс.
- Заң көмегін көрсету шарттарына әсер ететін мән-жайлардың өзгергені туралы уақтылы хабарлауы қажет.
- Заң көмегін көрсету қажеттігі негізделген ақпараттың анықтығын қамтамасыз етуі міндетті.
Азаматтар құқықтық консультацияны «Е-заң көмегі» жүйесінде электрондық цифрлық қолтаңба арқылы растауы тиіс. Егер өтініш беруші ауыр сырқат, мүгедектік немесе өзге де жағдайларға байланысты қабылдау орнына келе алмаса, құқықтық көмек оның тұрған жерінде де жүргізіледі.
Мемлекет кепілдік берген заң көмегін тек бір мәселе бойынша бір рет алу мүмкіндігі бар екенін атап өту маңызды. Егер өтініш берушінің өтініші құқықтық сипатта болмаса немесе ол мемлекет кепілдік берген заң көмегін алуға құқығы бар адамдар санатына жатпаса, заң көмегін көрсету тәртібінен бас тартылуы мүмкін.
Сонымен қатар, заң консультанттарының қосылуы заң көмегінің сапасын арттыруға және оның ауқымын кеңейтуге мүмкіндік береді. Заң консультанттары көбінесе кеңес беру және құқықтық ақпарат беру саласында маманданғандықтан, олар азаматтарға құқықтық білімдерін арттыруға көмектеседі, бұл құқықтық мәдениетті дамытуға оң әсерін тигізеді.
Қазақстанда заң көмегінің реформасы тек құқық қорғау жүйесін ғана емес, жалпы қоғамның құқықтық мәдениетін дамытуға да бағытталған. Азаматтардың құқықтарын қорғау механизмдерін күшейту, заң көмегін көрсету сапасын арттыру, сондай-ақ адвокаттар мен заң консультанттары арасында бәсекелестікті дамыту – бүгінгі таңда еліміздің саяси және әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін маңызды мәселелердің бірі.
Заң көмегін реформалау, адвокаттар мен заң консультанттарының жаңа рөлдері азаматтардың құқықтарын қорғау, құқықтық мәдениетін арттыру, сондай-ақ қоғамдағы заңгерлік қызметтерге деген сенімді нығайтуға бағытталған. Бұл шаралар мемлекеттің азаматтарға көрсететін қызметтерінің сапасын арттыруға, құқық қорғау жүйесінің тиімділігін қамтамасыз етуге, сондай-ақ әлеуметтік әділдікті нығайтуға үлкен ықпал етеді.
