Азаматтық қоғам — бұл мемлекеттік құрылымдардан тәуелсіз жұмыс істейтін және әлеуметтік қатынастар мен институттардың күрделі жүйесін білдіретін түсінік. Оның негізгі мақсаты — қоғамдағы жеке тұлғалардың құқықтары мен бостандығын қорғау, қоғамдық мүдделерді көтеру, азаматтардың белсенділігін арттыру. Азаматтық қоғам идеясы — қоғамдық мәні бар идеяларды қабылдауға негізделген, мұнда әр түрлі көзқарастар мен пікірлерді ескеру маңызды.
Азаматтық қоғамның жалпыға ортақ анықтамасы жоқ, бірақ оны әлеуметтік әмбебап категория ретінде немесе батыстық феномен ретінде қарастыруға болады. Біріншісінде, азаматтық қоғам мемлекетке қарсы тұратын қоғамдық қарым-қатынастарды қамтитын кең ұғым ретінде анықталады. Екіншісінде, азаматтық қоғам буржуазиялық (нарықтық-демократиялық) қарым-қатынастардың қалыптасуымен байланысты, яғни оның негізі батыс елдеріндегі демократиялық принциптер мен нарықтық экономиканың дамуы болып табылады.
Азаматтық қоғамның негізгі функциялары:
Коммуникацияны қамтамасыз ету: Азаматтық қоғам мемлекет пен азамат арасындағы диалог алаңы болып табылады. Бұл диалог арқылы қоғамдық пікір қалыптасады және әлеуметтік мәселелер шешіледі.
Құқықтарды қорғау: Азаматтық қоғам жеке тұлғаның құқықтары мен бостандықтарын қорғауды қамтамасыз етеді. Азаматтық ұйымдар мен қозғалыстар арқылы азаматтардың құқықтары бұзылған жағдайда даулы мәселелерді шешуге мүмкіндік туады.
Азаматтық қоғам мемлекеттің бақылау және жазалау құрылымынан тыс орналасады, бірақ мемлекетсіз азаматтық қоғамның қалыптасуы мүмкін емес. Мемлекет пен азаматтық қоғам бірін-бірі толықтырып, әлеуметтік тәртіпті қалыптастырады. Дамыған демократиялық мемлекеттерде азаматтық қоғам белсенді түрде қолданылады, ал дамымаған елдерде азаматтық бастамалар көбінесе мемлекеттің мүдделеріне қарама-қайшы келеді.
Азаматтық қоғамның дамуы азаматтық бастамалардың белсенділігіне, қоғамдық ұйымдардың қызметіне, мемлекет пен қоғам арасындағы өзара іс-қимылдың сапасына байланысты. Дамыған демократиялық мемлекеттерде азаматтық қоғамның тиімді қызмет етуі үшін мынадай шарттар қажет:
Тұрақты заңнамалық база: Азаматтық қоғамды дамытуға арналған заңдар мен нормалар болуы тиіс. Бұл азаматтық бастамаларға құқықтық негіз беріп, олардың қызметін реттеуге көмектеседі.
Күшті қоғамдық ұйымдар: Азаматтық қоғамның мүшелері, яғни қоғамдық ұйымдардың белсенділігі қоғамның дамуында шешуші рөл атқарады. Бұл ұйымдар әлеуметтік мәселелерді көтеріп, олардың шешімін табуға көмектеседі.
Әлеуметтік ынтымақтастық: Мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы серіктестік қатынастардың болуы. Мемлекет қоғамдық ұйымдармен бірлесе отырып, әлеуметтік мәселелерді тиімді шешуге мүмкіндік алады.
Азаматтық қоғам — бұл мемлекет пен қоғам арасындағы тепе-теңдікті, әлеуметтік әділеттілікті және қоғамдық белсенділікті қамтамасыз ететін маңызды құрылым. Оның дамуы әлеуметтік тұрақтылықты, демократиялық принциптерді нығайтуға және азаматтардың құқықтарын қорғауға септігін тигізеді. Қазақстанда азаматтық қоғамды дамыту үшін мемлекеттік қолдау, қоғамдық ұйымдардың белсенділігі және азаматтардың құқықтық сауаттылығы аса маңызды.
Азаматтық қоғамның дамуы арқылы ғана еліміздің болашағы жарқын, демократиялық, құқықтық мемлекет құруға болады. Қоғамдағы әр азаматтың рөлі мен жауапкершілігін түсіну арқылы, біз бәріміз азаматтық қоғамның қалыптасуына және дамуында өз үлесімізді қосамыз.
