2024 жылдың алғашқы бес айында Шымкент қаласы судьяларының азаматтық істерді қарау барысындағы жұмысы заң үстемдігін қамтамасыз етуге бағытталған шаралардың тиімділігін көрсетеді. Сот жүйесі ел азаматтарының құқықтарын қорғау, құқықтық тәртіпті сақтау және әділ сот төрелігін қамтамасыз ету үшін маңызды рөл атқарады. Осы кезеңде Шымкент қаласының аудандық соттарына түскен істер мен арыздар санының артуы, сондай-ақ олардың қаралуы мен шешім шығарудағы тенденцияларды талдау бұл мәселелердің маңыздылығын айқындайды.
2024 жылдың 5 айында Шымкент қаласының аудандық соттарына барлығы 15,943 іс пен арыз түскен. Бұл 2023 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 3,484 іс немесе 21.8% артқанын көрсетеді. Сот жүйесіне түсетін жүктеменің артуы, халықтың құқықтық сана-сезімінің өскенін және құқық қорғау жүйесіне деген сенімнің артуын көрсетеді.
Осы кезеңде қаралып аяқталған істердің саны 11,787 істі құрады, 2023 жылмен салыстырғанда 2,630 іске немесе 22.3% артты. Алайда, аяқталған істер бойынша шығарылған шешімдердің саны 5,029 іс болып, бұл көрсеткіш 42.7% құрайды. Ал 2023 жылдың 5 айында бұл көрсеткіш 5,249 істі құраған. Яғни, былтырғы жылмен салыстырғанда 220 шешімге немесе 4.2% азайған. Бұл сот жүктемесін төмендетуге бағытталған шаралардың жеткіліксіз екендігін білдіреді.
Соттарға түскен арыздар мен істердің ішінде банктік немесе қарыз шарттарынан, отбасылық қатынастардан туындайтын даулар басым болып отыр. Барлық санаттағы түскен істердің 50.4%-ын, яғни 8,041 іс пен арыздар осы екі категорияны құрайды.
Ағымдағы жылдың 5 айында шарттардан туындаған даулардың саны 5,493 іс болды, бұл барлық түскен істер мен арыздардың 34.4% құрайды. 2023 жылдың осы кезеңінде 5,154 арыз түскен, яғни биыл 339 іске артқан. Бұл көрсеткіш банктік және коммерциялық даулардың тұрақты өсіп келе жатқанын білдіреді.
Отбасылық қатынастардан туындайтын даулардың саны 2,548 іс құрап, түскен арыздардың 16%-ын құрады. Өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда бұл санаттағы даулар 70 іске немесе 2.7% артқан. Бұл, өз кезегінде, отбасылық даулардың алдын алу, соттан тыс шешу бағытындағы шаралардың қажеттігін көрсетеді.
Жоғарғы Сот пен қалалық сот тарапынан осы екі санаттағы дауларды алдын алу, соттан тыс тәртіпте шешуге бағытталған нақты іс-шаралар атқару қажеттігі талап етілгенімен, бұл даулардың саны төмендемей келеді. Осы бағытта жұмысты жандандыру қажет.
Сот процестерін жеңілдету және азаматтардың дауларын шешудің тиімді жолдарын ұсыну үшін медиация және татуласу рәсімдерін дамыту маңызды. Азаматтар арасында татуласу мәдениетін қалыптастыру, құқықтық білім беру және ақпараттандыру шараларын күшейту – сот жүктемесін азайтуға ықпал етеді.
Сот жүйесіне қатысты азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру мақсатында түрлі құқықтық ақпараттық науқандар ұйымдастыру, семинарлар мен тренингтер өткізу қажет. Бұл азаматтардың өз құқықтарын қорғауға деген ықыласын арттырып, даулардың алдын алуға көмектеседі.
Шымкент қаласы судьяларының азаматтық істерді қарау барысындағы жұмыстары заң үстемдігін қамтамасыз ету бағытында маңызды нәтижелерге қол жеткізді. Алайда, сот жүктемесінің артуы және шешім шығарумен аяқталған істердің санының азаюы, сот жүйесінің тиімділігін арттыру үшін қосымша шаралар қабылдауды талап етеді.
Болашақта, судьялардың, құқық қорғау органдарының, сондай-ақ қоғамның бірлесе отырып, азаматтық дауларды тиімді шешуге, соттан тыс рәсімдерді дамытуға және құқықтық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған жұмыстарды жандандыруы қажет.
