Жаңа Конституция жобасының ІІ бөлімі елеулі түрде жаңартылып, «Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер» деп аталды. Мұндай құрылым құқықтар мен міндеттердің өзара байланысын айқындап, оларды біртұтас құқықтық жүйе ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Осылайша, азаматтың құқығы мен мемлекет алдындағы жауапкершілігі қатар қарастырылатын кешенді модель қалыптасады.
Азаматтық мәселесіндегі айқындық
Жобаға сәйкес, қос немесе көп азаматтыққа жол берілмейді. Өзге мемлекеттің азаматтығын иелену Қазақстан азаматтығын тоқтатуға негіз болады. Бұл норма құқықтық айқындықты күшейтіп, азамат пен мемлекет арасындағы құқықтық байланысты нақтылайды.
Мемлекет жауапкершілігінің кепілдігі
Әр адамның мемлекеттік органдардың немесе олардың лауазымды тұлғаларының заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды мемлекеттен өндіруге құқылы екені бекітіледі. Бұл ереже мемлекеттік биліктің жауапкершілігін конституциялық деңгейде нақтылай отырып, азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктерін күшейтеді.
Негізгі құқықтардың конституциялық кепілдіктері
Өмір сүру құқығы ажырамас әрі иеліктен айырылмайтын құқық ретінде айқындалады. Ешкімнің адам өмірін өз бетінше қиюға құқығы жоқ екені нақты көрсетіледі.
Жеке бас бостандығы мен қолсұғылмаушылыққа кепілдік күшейтіледі. Кінәсіздік презумпциясы негізгі құқықтар бөлімінде бекітіліп, барлық мемлекеттік органдар үшін міндетті конституциялық стандарт ретінде айқындалады.
Жеке өмірді қорғау және цифрлық қауіпсіздік
Жеке өмірге қолсұғылмаушылық нормалары кеңейтіледі. Дербес деректерді, банк құпиясын, хат алмасу мен телефон сөйлесулерін, соның ішінде цифрлық коммуникацияларды қорғау конституциялық деңгейде бекітіледі. Бұл цифрландыру үдерісі қарқынды дамыған кезеңде азаматтардың құқықтық қорғалуын қамтамасыз етуге бағытталған.
Әлеуметтік және азаматтық құқықтар
Ар-намыс пен қадір-қасиеттің қолсұғылмаушылығы нақты кепілдікке ие болады. Еңбек құқығы халықаралық стандарттарға сәйкестендіріліп, мемлекеттің жұмыспен қамтуға жағдай жасау міндеті айқындалады.
Тұрғын үйге қолсұғылмайтыны және одан тек сот шешімі негізінде ғана айыруға болатыны белгіленеді. Бұл азаматтардың әлеуметтік қорғалу деңгейін арттыруға бағытталған.
Неке заңға сәйкес мемлекет тіркеген ер мен әйелдің ерікті әрі тең одағы ретінде конституциялық деңгейде бекітіледі. Білім беру жүйесінің зайырлы сипаты нақты айқындалып, мемлекеттің зайырлы қағидаты нығайтылады.
Экологиялық жауапкершілік және саяси талаптар
Азаматтардың табиғатты сақтау және табиғи байлыққа ұқыпты қарау міндеті конституциялық деңгейде бекітіледі. Бұл экологиялық жауапкершілікті қоғамдық құндылық ретінде орнықтыруға бағытталған.
Сайлану құқығына қойылатын талаптар да нақтыланады: әрекетке қабілетсіз деп танылған, өтелмеген соттылығы бар немесе сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық жасаған тұлғалар сайлана алмайды. Бұл саяси жүйенің ашықтығы мен сенімділігін арттыруға ықпал етеді.
Құқықтық мемлекетті нығайтуға бағытталған өзгерістер
ІІ бөлімдегі жаңартулар адам құқықтарын нақтылап қана қоймай, оларды қорғау кепілдіктерін күшейтеді және әр азаматтың қоғам алдындағы міндеттерін айқындайды. Ұсынылған нормалар құқықтық мемлекет қағидаттарын тереңдетуге және қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған жүйелі қадам болып табылады.
