Жаңа Конституция жобасының ІІІ бөлімі Президент өкілеттігі мен оның институтын айқындайтын бірқатар маңызды өзгерістерді қамтиды. Ұсынылған түзетулер мемлекеттік билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті нығайтуға, басқару жүйесінің ашықтығы мен тиімділігін арттыруға бағытталған.
Президенттікке қойылатын талаптар нақтыланды
Жобаға сәйкес, Президенттікке үміткерге қойылатын талаптар нақты бекітіледі. Кандидат Қазақстан Республикасының тумасы болуы, қырық жасқа толуы, мемлекеттік тілді еркін меңгеруі, соңғы 15 жыл бойы ел аумағында тұруы тиіс. Сонымен қатар жоғары білімі болуы және кемінде 5 жыл мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы лауазымда еңбек өтілі қарастырылады. Бұл талаптар ел басқару ісіне тәжірибелі әрі кәсіби тұлғалардың қатысуын қамтамасыз етуге бағытталған.
Кезектен тыс сайлау мерзімі айқындалды
Президент өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда сайлау екі айдан кешіктірілмей өткізіледі. Бұл норма билік транзитінің заңды әрі уақытылы жүзеге асуын қамтамасыз етіп, болашақ басшының легитимдігін бекітуге мүмкіндік береді.
Тағайындау рәсімдеріндегі тепе-теңдік
Жаңа жобаға сәйкес, Президент негізгі мемлекеттік органдардың лауазымды тұлғаларын Құрылтайдың келісімімен ғана тағайындай алады. Бұл шешім қабылдау процесінде біржақты үстемдікке жол бермей, институционалдық тепе-теңдікті сақтауға бағытталған.
Егер Құрылтай қатарынан екі рет тағайындауға келісім бермесе, оның құрамын жаңарту мақсатында тарату мүмкіндігі қарастырылады. Мұндай норма саяси тығырықтың алдын алып, мемлекеттік органдардың үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Вице-президент институты енгізіледі
Жоба аясында Вице-президент институтын енгізу көзделген. Вице-президентті Президент Құрылтайдың келісімімен тағайындайды. Ол халықаралық деңгейде өкілдік ету, мемлекеттік органдар арасындағы үйлесімділікті қамтамасыз ету міндеттерін атқарады. Сонымен қатар Вице-президенттің саяси партия мүшесі болмауы талап етіледі. Бұл талап саяси бейтараптықты қамтамасыз етіп, әділ бәсекелестік қағидаларын күшейтуге бағытталған.
Отставка және өкілеттікті мерзімінен бұрын тоқтату тәртібі
Президенттің өз еркімен қызметінен кетуі Конституциялық сот арқылы рәсімделеді. Өкілеттік мерзімінен бұрын тоқтатылған жағдайда билік сабақтастығы нақты регламенттелген: алдымен өкілеттіктер Вице-президентке беріледі, ол мүмкін болмаған жағдайда Құрылтай төрағасына, одан кейін Премьер-министрге жүктеледі. Құрылтай шешімінен кейін екі ай ішінде кезектен тыс сайлау өткізіледі.
Институционалдық тұрақтылыққа бағытталған қадам
ІІІ бөлімде ұсынылған өзгерістер Президент институтының құқықтық мәртебесін нақтылап, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті күшейтуге бағытталған. Бұл түзетулер басқару жүйесінің ашықтығын арттырып, мемлекеттік органдардың өзара жауапкершілігін нақтылай түседі.
Жалпы алғанда, жаңа нормалар биліктің тұрақтылығын сақтай отырып, қоғам алдындағы есептілік пен тиімділікті күшейтуге негіз қалайды.
