Түркістан өңіріндегі заманауи ғылыми орта – заманауи трендтер мен нақты технологиялық міндеттерді ұштастыра білген интеллектуалды экожүйеге айналды. Мұндағы ғылыми серпілістің басында теориялық ізденісті өндірістік реалиямен байланыстырған көрнекті отандық ғалымдар, академиктер мен жас зерттеушілер тұр. Өңірдегі басты білім мен ғылым ордасы – Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті мен оның жанындағы ғылыми-зерттеу институттарында қалыптасқан ғылыми мектептер оңтүстік өлкесінің экологиялық, энергетикалық, медициналық және тарихи-мәдени түйткілдерін шешуде елеулі еңбек етуде.
Түркістан өңірінің ғылыми әлеуетін арттыруда ҚР Ғылым академиясының академиктері мен белгілі ғалымдардың қосқан үлесі зор. Мәселен, Түркістан топырағындағы археология мен тарих ғылымын халықаралық деңгейге көтеруде көрнекті археолог-ғалым, академик Бауыржан Байтанаевтың және белгілі тарихшы-түркологтардың еңбегі ерекше. Олардың жетекшілігімен жүзеге асқан Отырар, Сауран, Ясы және Сүткент қалашықтарындағы археологиялық зерттеулерге алғаш рет цифрлық лазерлік сканерлеу, ГИС-картаға түсіру және 3D-модельдеу тәсілдері енгізілді. Бұл зерттеулер ортағасырлық сәулет өнері мен қалалық мәдениетті жаңаша зерделеп, Түркістанның тарихи-мәдени мұрасын әлемдік ғылыми айналымға қосуға мүмкіндік берді.
Агроөнеркәсіп және экология саласында өңірдегі су тапшылығы мен шөлейттенумен күрес бағытында білікті биология, химия және ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары мен PhD мамандары жемісті еңбек етуде. Жергілікті білікті биолог-ғалымдар мен селекционерлер оңтүстік климатының аңызақ ыстығы мен қуаңшылығына төзімді, суды аз талап ететін өсімдік сұрыптарын сұрыптау бойынша маңызды нәтижелерге қол жеткізді. Топырақтанушы және мелиоратор ғалымдар Сырдарья өзені бассейнінің экологиясын жақсарту үшін топырақтың сорлануын азайтатын отандық биопрепараттар мен су сақтайтын гидрогельдерді ойлап тауып, жергілікті шаруа қожалықтарының өнімділігін арттыруға тікелей жағдай жасап отыр.
Сонымен қатар, этнофармакология және «жасыл» химия бағытында Түркістан химия-фармацевтика ғылыми мектебінің өкілдері ауқымды жұмыс атқаруда. Химик және фармацевт ғалымдар Қаратау жотасы мен Түркістан өңірінде өсетін сирек кездесетін дәрілік өсімдіктердің (ақмия, киікот, жусан түрі, т.б.) фитохимиялық құрамын зерттеп, олардан белсенді заттарды бөліп алудың бірегей технологиясын жасап шығарды. Жергілікті ғалымдардың жетекшілігімен жүргізілген бұл зерттеулердің нәтижесінде вирусқа, бактерияға қарсы отандық фитопрепараттар мен биологиялық белсенді қоспалардың (ББҚ) зертханалық үлгілері алынды. Бұл – отандық фарминдустрияның шетелдік шикізатқа тәуелділігін азайтуға бағытталған нақты ғылыми қадам.
Энергетика және физика-техникалық ғылымдар саласында Түркістанның физик-инженерлері күн мен жел сияқты баламалы энергия көздерін өңірде тиімді пайдаланудың жаңа әдістерін ұсынды. Оңтүстіктің шаңды әрі ыстық ауа райында күн панельдерінің тиімділігін төмендетпейтін арнайы нано-қаптамалар мен салқындату механизмдері әзірленді. Ал IT-саласының жас ғалымдары агроөнеркәсіп секторына жасанды интеллект пен пилотсыз ұшу аппараттарын (дрон) біріктіру арқылы егістік майдандарын әуеден бақылайтын, өсімдік ауруларын ерте анықтайтын «Smart Agriculture» (ақылды ауыл шаруашылығы) жүйесін енгізуде.
Ғалымдардың осындай маңызды еңбектерін, ойлап тапқан патенттері мен ғылыми ашылуларын қарапайым халыққа түсінікті тілде жеткізу – қоғамдық сананы жаңғыртудың негізгі тетігі болып табылады. Түркістандағы профессор-оқытушылар құрамы мен зерттеушілердің жетістіктерін ақпараттық кеңістікте, БАҚ-та, ғылыми-көпшілік лекторийлерде, подкасттар мен «Science Slam» сияқты беформатты диалог майданшаларында дәріптеу арқылы ғалым мәртебесі жаңа сапаға көтерілуде.
Қорыта айтқанда, Түркістан ғалымдарының бүгінгі қолтаңбасы мен танымдық-инновациялық еңбегі – жалаң теория емес, өңірдің экономикалық, экологиялық және социалды мәселелерін шешуге бағытталған нақты технологиялық драйвер. Ғалымдардың еңбегін қоғамда құрметтеу, оларды жастарға үлгі ету және ғылым нәтижелерін өндіріске енгізу – Түркістанды білімге табынған, бәсекеге қабілетті және интеллект.
