Қазақстанның жоғары білім беру және ғылыми-зерттеу экожүйесін түбегейлі реформалаудың маңызды стратегиялық векторларының бірі – ғылыми-интеллектуалдық және академилық әлеуетті орталықсыздандыру (децентрализация) саясаты болып табылады. Ұзақ жылдар бойы еліміздің негізгі ғылыми инфрақұрылымы, ірі зертханалар, білікті ғалымдар мен қаржыландыру ағындары негізінен Астана мен Алматы сияқты мегаполистерде шоғырланып келгендіктен, өңірлік университеттердің көбі тек кадр даярлайтын білім беру мекемелері шеңберінде қалып, аймақтардың нақты өндірістік, экологиялық және экономикалық түйткілдерін шешуде дәрменсіздік танытты. Бүгінгі таңда бұл дисбалансты жою мақсатында өңірлік университеттерді заманауи зерттеу университеттеріне және аймақтық инновациялық драверлерге айналдыруға бағытталған ауқымды мемлекеттік бағдарламалар іске асырылуда.
Осы реформалардың негізгі діңгегі болып табылатын «Академиялық артықшылық орталықтарын» (Centres of Excellence) құру жобасы аясында өңірлік ЖОО-лар базасында халықаралық ISO стандарттарына сай келетін, ең озық жоғары дәлдікті жабдықтармен, суперкомпьютерлермен және цифрлық инженерлік жүйелермен жарақтандырылған заманауи зертханалық кешендер ашылуда. Бұл ретте әрбір өңірлік университет өз аймағының экономикалық, өндірістік және географиялық мамандануына қарай нақты ғылыми бағыт алады. Мәселен, еліміздің батыс өңірлеріндегі ЖОО-лар мұнай-химия, геология және Каспий бассейнінің экологиялық мәселелерін шешуге бағытталса, шығыс пен орталықтағы университеттер тау-кен металлургиясы, сирек металдарды өңдеу мен ядролық физикаға, ал солтүстік өңірлер агротехнологиялар мен астық селекциясын цифрландыруға басымдық беруде. Мұнымен қоса, өңірлік университеттердің әлеуетін көтеру үшін АҚШ, Великий Британия, Оңтүстік Корея және Германияның топ-университеттерімен стратегиялық серіктестік орнатылып, аймақтарда халықаралық ЖОО-лардың филиалдары мен бірлескен зерттеу орталықтары ашылуда.
Осы масштабты институционалдық өзгерістердің ішінде еліміздің тарихи әрі рухани орталығы саналатын Түркістан қаласы мен Түркістан өңірінің ғылыми-академиялық хаб ретінде қайта түлеуі ерекше орын алады. Түркістанды дамыту концепциясы тек сәулет пен туризмді ілгерілетумен шектелмей, қаланы тұтас Оңтүстік өңір мен түркі дүниесінің ірі ғылыми-инновациялық және білім орталығына айналдыруды көздейді. Бұл бағытта Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті мен өңірдегі ғылыми орталықтар базасында аймақтың климаттық, экологиялық және экономикалық ерекшеліктеріне бағытталған бірегей зерттеу кешендері құрылды.
Түркістан өңірінің геосаяси әрі табиғи орналасуына байланысты жергілікті және орталықтан шақырылған ғалымдар тобы Сырдарья өзені бассейніндегі су тапшылығы, Арал маңының экологиясы, топырақтың тұздануымен күрес және шөлді-жартылай шөлді аймақтарда су үнемдеуші тамшылатып суару технологияларын енгізу бойынша масштабты ғылыми-практикалық жобаларды орындауда. Мұнымен қатар, Түркістанның бай тарихи мұрасын сақтау мен зерттеу мақсатында археологиялық артефакттарды заманауи физика-химиялық талдаудан өткізетін, тарихи жәдігерлер мен жазба деректерді 3D форматында цифрландыратын заманауи археометриялық зертханалар іске қосылды. Түркістандық ғалымдардың әзірлемелері өңірдегі арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардағы фармацевтика, құрылыс материалдары мен агроөнеркәсіп кәсіпорындарына белсенді түрде енгізіліп, «Университет – Өңірлік өндіріс» интеграциясының сәтті үлгісін көрсетіп отыр.
Өңірлік университеттерге, соның ішінде Түркістанның ғылыми экожүйесіне жасалған мұндай кешенді қолдаудың нәтижесінде жергілікті жерлердегі академилық орта сапалық жаңа деңгейге көтеріліп, облыстардан орталыққа немесе шетелге кететін жас мамандардың миграциясы бәсеңдеді. Өңірлік ғалымдардың халықаралық ғылыми конкурстарда ұтып алған гранттары мен Scopus базасындағы мақалалар санының артуы аймақтық университеттердің тек білім беретін мекеме емес, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын жеделдететiн, өндірісті инновациялармен қамтамасыз ететін нағыз ғылыми-инновациялық қозғалтқышқа айналғанын айқын дәлелдейді. Мемлекет тарапынан жүзеге асырылып жатқан бұл жүйелі реформалар Қазақстанның ғылыми потенциалын арттырып қана қоймай, елдің технологиялық тәуелсіздігі мен білімге негізделген болашағының берік іргетасын қалайды.
